Béo phì: Khi nào cần điều trị y khoa?

1. Béo phì có phải là bệnh không? Khi nào béo phì được coi là bệnh?

1.1. Béo phì có phải là bệnh không?

Ngày nay, với chế độ ăn uống quá nhiều thực phẩm béo ngọt, thức ăn nhanh chế biến sẵn chứa nhiều calo kết hợp với lối sống ít vận động, ít tập luyện thể dục thể thao khiến bệnh thừa cân béo phì gia tăng nhanh chóng ở nước ta. 

Béo phì là bệnh rối loạn chuyển hoá xảy ra khi cơ thể tích tụ quá nhiều chất béo trong cơ thể. Béo phì gây tăng sự đề kháng insulin, tăng cholesterol xấu tăng triglycerid từ đó làm tăng nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường type 2, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu và các bệnh lý tim mạch khác. 

Ngoài ra, béo phì còn là yếu tố nguy cơ thúc đẩy một số bệnh lý ung thư như ung thư buồng trứng, ung thư tử cung, ung thư thực quản... Béo phì cũng gây ảnh hưởng tới hệ cơ xương khớp gây các bệnh viêm khớp, thoái hoá khớp. 

Vậy béo phì có phải là bệnh không? Hiện nay, các đánh giá của các hiệp hội trên thế giới về béo phì đều ủng hộ quan điểm xem béo phì là một bệnh lý và cần phải điều trị tích cực. Các hiệp hội y khoa đều cho rằng béo phì là một bệnh lý mô mỡ phức tạp và mạn tính, gây nhiều ảnh hưởng đến tình trạng sức khoẻ của con người. Việc điều trị bao gồm tác động mạnh mẽ lên cân nặng và mô mỡ nhằm cải thiện tình trạng sức khỏe chung và chất lượng cuộc sống.

1.2. Khi nào béo phì được coi là bệnh?

Để chẩn đoán bệnh béo phì, các bác sĩ có thể thực hiện khám sức khỏe và thực hiện một số xét nghiệm để chẩn đoán chính xác bệnh và các biến chứng nếu có.

• Thăm hỏi về lịch sử cân nặng, nỗ lực giảm cân, hoạt động thể chất và thói quen tập thể dục của bạn. Các bác sĩ sẽ hỏi về cách ăn uống và các loại thức ăn bạn thường hay ăn. Họ cũng hỏi về các tình trạng khác mà bạn đã mắc phải, các loại thuốc bạn dùng, mức độ căng thẳng và các vấn đề khác về sức khỏe của bạn. Họ cũng có thể xem xét lịch sử sức khoẻ của gia đình bạn để xem liệu bạn có nhiều khả năng mắc một số bệnh nhất định hay không.
• Một bài kiểm tra thể chất tổng quát. Điều này bao gồm đo chiều cao của bạn; kiểm tra các dấu hiệu quan trọng, chẳng hạn như nhịp tim, huyết áp và nhiệt độ, khám tim phổi của bạn và kiểm tra bụng của bạn.
• Tính chỉ số BMI: Các bác sĩ sẽ kiểm tra chỉ số khối cơ thể của bạn, được gọi là BMI dựa vào cân nặng và chiều cao của bạn. Khi chỉ số BMI cao sẽ làm tăng nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe của bạn. 

• Đo kích thước vòng bụng của bạn: Chất béo tích tụ ở vùng bụng, đôi khi được gọi là mỡ nội tạng hoặc mỡ bụng, có thể làm tăng thêm nguy cơ mắc bệnh tim và tiểu đường. Phụ nữ có vòng eo trên 80cm và nam giới có vòng eo trên 90cm có thể gặp nhiều rủi ro về sức khỏe hơn những người có số đo vòng eo nhỏ hơn. 
• Kiểm tra các vấn đề sức khỏe khác: Nếu bạn đã biết các vấn đề về sức khỏe, nhóm chăm sóc sức khỏe của bạn sẽ đánh giá chúng. Bác sĩ cũng sẽ kiểm tra các vấn đề sức khỏe khác có thể xảy ra do bệnh béo phì như bệnh huyết áp, mỡ máu, tiểu đường, bệnh tim mạch và các vấn đề của gan. 

Tiêu chuẩn chẩn đoán béo phì theo WHO - tổ chức y tế thế giới với BMI từ 30 trở lên được chẩn đoán là béo phì. Tuy nhiên, tiêu chuẩn chẩn đoán dành cho người châu Á được áp dụng bao gồm BMI từ 25 - 29,9 là béo phì độ 1; trên 30 là béo phì độ 2.

Ngoài ra, bệnh béo phì có thể chẩn đoán qua công thức Lorenz = (cân nặng thực tế /cân nặng lý tưởng) x 100%. Nếu kết quả ra > 130% là béo phì.

Hoặc các bác sĩ sẽ sử dụng một số chỉ số hoặc cận lâm sàng giúp chẩn đoán béo phì như đo chỉ số cánh tay đùi, đo chỉ số vòng bụng mông, đo độ dày nếp gấp da hoặc sử dụng siêu âm, CT để xác định.

2. Khi nào thì béo phì cần điều trị y khoa? Các biện pháp điều trị y tế với béo phì là gì?

Ở những bệnh nhân béo phì chưa có biến chứng và chưa gây ảnh hưởng đến các cơ quan khác trong cơ thể thì việc thay đổi chế độ ăn uống, sinh hoạt kết hợp với tập luyện thể lực để giảm cân giảm mỡ là phương pháp điều trị đầu tay. Nếu bệnh béo phì gây ra nhiều biến chứng và ảnh hưởng đến chức năng các cơ quan khác hoặc việc thay đổi chế độ ăn, tập luyện không đem lại hiệu quả giảm cân như mong đợi thì bạn cần phải điều trị y khoa.

Các cách điều trị bệnh béo phì trong y khoa hiện nay bao gồm dùng thuốc, phẫu thuật và phương pháp không dùng thuốc (thay đổi hành vi, tâm lý, chế độ ăn uống và tập luyện)

2.1. Thuốc theo toa

Các loại thuốc được kê đơn phổ biến nhất hoạt động bằng cách ngăn chặn quá trình hấp thụ chất béo hoặc tạo cảm giác no. Một trong những loại thuốc được kê toa phổ biến nhất là orlistat.

• Orlistat: Thuốc này ngăn chặn khoảng 30% chất béo bạn ăn khi thức ăn di chuyển qua hệ thống tiêu hóa của bạn. Thuốc này có thể gây ra nhu động ruột thường xuyên. Nhưng nếu bạn cắt giảm lượng chất béo ăn vào, các triệu chứng thường sẽ thuyên giảm. Sau khi ngừng dùng thuốc này, bạn có thể lấy lại một phần hoặc phần lớn cân nặng đã giảm trừ khi bạn thực hiện những thay đổi khác trong chế độ ăn uống và hoạt động thể chất. Orlistat có thể gây khó chịu, bao gồm đầy hơi và tiêu chảy. 
• Liraglutide: Thuốc này có thể khiến bạn bớt đói hoặc no sớm hơn. Ở liều thấp hơn, thuốc này cũng được sử dụng để điều trị bệnh tiểu đường loại 2. 
• Một loại thuốc kết hợp, phentermine-topiramate, cũng có tác dụng làm giảm sự thèm ăn và giúp bạn cảm thấy no lâu hơn.

2.2. Phương pháp mổ nội soi

Các phương pháp nội soi phổ biến hiện nay bao gồm:

• Phẫu thuật cắt dạ dày qua nội soi: Thủ tục này bao gồm việc khâu vào dạ dày để giảm lượng thức ăn và chất lỏng mà dạ dày có thể chứa cùng một lúc. Theo thời gian, việc ăn và uống ít hơn sẽ giúp người bình thường giảm cân.
• Bóng nội khí quản để giảm cân: Trong thủ tục này, bạn sẽ được đặt một quả bóng nhỏ vào dạ dày. Sau đó quả bóng sẽ được đổ đầy nước để giảm bớt không gian trong dạ dày, nhờ đó bạn sẽ cảm thấy no khi ăn ít thức ăn hơn. Bóng bay trong dạ dày được đặt tại chỗ trong tối đa 6 tháng và sau đó được lấy ra bằng ống nội soi. Khi đó, một quả bóng mới có thể được đặt hoặc không, tùy thuộc vào tình trạng cân nặng và sức khỏe của bạn.

2.3. Phẫu thuật giảm cân

Còn được gọi là phẫu thuật giảm béo, phẫu thuật giảm cân nhằm giới hạn lượng thức ăn bạn có thể ăn. Một số phương pháp sẽ hạn chế lượng calo và chất dinh dưỡng bạn có thể hấp thụ. Nhưng điều này cũng có thể dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng và vitamin. Các phẫu thuật giảm cân phổ biến bao gồm:

• Phương pháp thắt đai dạ dày: Trong phẫu thuật này, một vòng đai silicon được đặt xung quanh bên ngoài dạ dày sẽ chia nó thành hai túi. Bác sĩ phẫu thuật kéo chặt dải băng, giống như một chiếc thắt lưng, để tạo một lối đi hẹp giữa hai túi góp phần thu nhỏ thể tích tiếp nhận thức ăn của dạ dày.
• Phẫu thuật dạ dày: Trong phương pháp cắt dạ dày, bác sĩ phẫu thuật sẽ tạo ra một túi nhỏ ở phía trên dạ dày. Ruột non sau đó được cắt một khoảng ngắn dưới dạ dày chính và nối với túi mới. Thức ăn và chất lỏng chảy trực tiếp từ túi vào ruột non mà không đi qua phần lớn dạ dày.
• Phẫu thuật dạ dày hình ống: Trong phẫu thuật này, một phần của dạ dày sẽ được cắt bỏ theo chiều dọc, tạo ra một bể chứa thức ăn nhỏ hơn dạng hình ống nối thẳng xuống ruột non. Đây là một phẫu thuật ít phức tạp hơn phẫu thuật cắt dạ dày.

2.4. Phương pháp điều trị khác

Các cách điều trị bệnh béo phì khác bao gồm:

• Hydrogel: Được bán theo toa, những viên nang ăn được này chứa các hạt nhỏ hút nước và lớn dần trong dạ dày, giúp bạn cảm thấy no. Các viên nang được uống trước bữa ăn và được đưa qua ruột dưới dạng phân.
• Phong tỏa dây thần kinh phế vị: Điều này liên quan đến việc cấy một thiết bị dưới da ở vùng dạ dày. Thiết bị này sẽ gửi các xung điện đến dây thần kinh ở khu vực đó, được gọi là dây thần kinh phế vị ở bụng. Dây thần kinh này báo cho não biết khi nào dạ dày cảm thấy trống rỗng hoặc đầy.
• Hút dạ dày: Trong thủ tục này, một ống được đặt qua bụng vào dạ dày. Một phần chất chứa trong dạ dày sẽ được đào thải ra ngoài sau mỗi bữa ăn.

2.5. Thay đổi hành vi

Về lâu dài, hầu hết những người trưởng thành béo phì đã giảm cân có thể lấy lại cân nặng nếu họ không thay đổi cách ăn uống lành mạnh. Bạn có thể thay đổi hành vi của mình theo nhiều cách, một cách là ghi nhật ký ăn uống. Trong đó, bạn theo dõi những gì bạn đã ăn, nơi bạn ăn và khi nào bạn đói. Bạn cũng có thể ghi nhật ký hoạt động, theo dõi thời điểm tập luyện và trong bao lâu. Những nhật ký này có thể giúp bạn tìm ra thói quen ăn uống và hoạt động của mình, từ đó bạn có thể xác định những gì cần thay đổi.

Một cố vấn hoặc nhà tâm lý học có thể hữu ích với các phương pháp sửa đổi hành vi. Những phương pháp này có thể giúp bạn thay đổi suy nghĩ về hình ảnh cơ thể. Việc tự khen thưởng bản thân khi giảm cân theo mục tiêu (nhưng không bao gồm tự thưởng bằng bữa ăn) có thể giúp bạn đi đúng hướng đến mục tiêu giảm cân của mình. Các ý tưởng hành vi khác bao gồm phục vụ thức ăn từ bếp thay vì theo kiểu gia đình và không bao giờ xem TV, đọc sách hoặc thực hiện hoạt động khác trong khi ăn. Bạn cũng có thể giữ khẩu phần ăn nhỏ, sử dụng đĩa nhỏ hơn, uống nước trong mỗi bữa ăn và đặt ra các mục tiêu giảm cân cụ thể.

2.6. Tâm lý trị liệu cho chứng rối loạn ăn uống

Ăn một lượng lớn thức ăn cùng một lúc không nhất thiết khiến một người trở thành người ăn uống vô độ. Mọi người đều ăn quá mức theo thời gian. Nhưng một số người béo phì lại ăn uống vô độ và thanh lọc cơ thể. Thanh lọc có nghĩa là tự nôn mửa hoặc uống thuốc nhuận tràng để loại bỏ lượng calo dư thừa do ăn uống vô độ. Những người khác ăn một lượng lớn thức ăn một cách cưỡng bức mà không cần thanh lọc. Những hành vi này là chứng rối loạn ăn uống cần được bác sĩ theo dõi và điều trị. Hầu hết những người mắc chứng rối loạn này thường thừa cân hoặc béo phì. Nếu bạn mắc chứng rối loạn ăn uống, điều quan trọng là phải được điều trị trước khi cố gắng giảm cân.

Một số rối loạn ăn uống có thể cần được điều trị bằng liệu pháp tâm lý là:

• Chứng háu ăn: Một chứng rối loạn trong đó một người ăn uống cưỡng ép và sau đó nôn mửa hoặc sử dụng thuốc nước (thuốc lợi tiểu), thuốc nhuận tràng hoặc tập thể dục vất vả để ngăn ngừa tăng cân. Cảm giác tội lỗi, xấu hổ và trầm cảm thường theo sau cơn ăn.
• Rối loạn ăn uống vô độ: Một chứng rối loạn tương tự như chứng cuồng ăn. Người đó có những giai đoạn ăn uống không kiểm soát hoặc ăn uống vô độ. Nó khác với chứng cuồng ăn ở chỗ người mắc chứng này không sử dụng cách nôn mửa hoặc sử dụng thuốc nhuận tràng để đào thải lượng thức ăn dư thừa ra khỏi cơ thể. 
• Ăn đêm: Thức giấc và ăn vào lúc nửa đêm là hành vi tiềm ẩn nguy cơ gây hại và là dấu hiệu của việc ăn uống bất thường. 

2.7. Thay đổi chế độ ăn uống

Cho dù bạn điều trị béo phì bằng can thiệp y khoa hoặc không, thay đổi chế độ ăn uống và tập luyện thể lực luôn nằm trong các phương pháp điều trị nếu bạn muốn giảm cân hiệu quả và bền vững. Giảm lượng calo và thực hành thói quen ăn uống lành mạnh hơn là chìa khóa để vượt qua béo phì. Mặc dù ban đầu bạn có thể giảm cân nhanh chóng nhưng duy trì giảm cân trong thời gian dài được coi là cách giảm cân an toàn nhất và bền vững nhất.

Không có chế độ ăn kiêng giảm cân nào tốt nhất mà hãy chọn chế độ ăn phù hợp với bản thân nhất. Hãy chọn các loại thực phẩm lành mạnh mà bạn cảm thấy sẽ có tác dụng với mình. Thay đổi chế độ ăn uống để điều trị béo phì bao gồm:

• Cắt giảm lượng calo: Chìa khóa để giảm cân là giảm lượng calo bạn nạp vào. Bước đầu tiên là xem lại thói quen ăn uống thông thường của bạn. Bạn có thể biết mình thường tiêu thụ bao nhiêu calo và có thể cắt giảm ở đâu. Bác sĩ sẽ tư vấn bạn cần nạp bao nhiêu calo mỗi ngày để giảm cân. Lượng thông thường là 1.200 đến 1.500 calo đối với phụ nữ và 1.500 đến 1.800 đối với nam giới.
• Một số thực phẩm - chẳng hạn như món tráng miệng, kẹo, chất béo và thực phẩm chế biến sẵn - chứa rất nhiều calo trong một khẩu phần nhỏ. Ngược lại, trái cây và rau quả cung cấp khẩu phần ăn lớn hơn, khiến bạn no lâu hơn với ít calo hơn. Bằng cách ăn nhiều thực phẩm có ít calo hơn, bạn có thể giảm cơn đói và nạp ít calo hơn. Bạn cũng có thể cảm thấy ngon miệng hơn về bữa ăn của mình, điều này góp phần khiến bạn cảm thấy hài lòng về tổng thể.
• Đưa ra những lựa chọn lành mạnh hơn: Để làm cho chế độ ăn uống tổng thể của bạn lành mạnh hơn, hãy ăn nhiều thực phẩm có nguồn gốc thực vật hơn. Các loại ngũ cốc nguyên hạt nguyên cám, rau xanh trái cây chứa nhiều chất xơ và vitamin có lợi cho quá trình giảm cân của bạn. Tăng cường các nguồn protein nạc - chẳng hạn như đậu, đậu lăng và đậu nành - và thịt nạc. Hãy ăn cá, thịt gia cầm thay thế cho thịt đỏ. Hạn chế muối và thêm đường. Ăn một lượng nhỏ chất béo và đảm bảo chúng đến từ những nguồn tốt cho tim, chẳng hạn như dầu ô liu, dầu hạt cải và dầu hạt.
• Hạn chế một số loại thực phẩm: Một số chế độ ăn kiêng hạn chế số lượng của một nhóm thực phẩm cụ thể, chẳng hạn như thực phẩm giàu carbohydrate hoặc nhiều chất béo. Hãy hỏi các bác sĩ dinh dưỡng xem kế hoạch ăn kiêng nào hiệu quả và kế hoạch nào có thể hữu ích cho bạn. Uống đồ uống có đường là cách chắc chắn để tiêu thụ nhiều calo hơn dự định. Hạn chế những đồ uống này hoặc loại bỏ chúng hoàn toàn là cách tốt để bắt đầu cắt giảm lượng calo.

Hãy cảnh giác với các các thực phẩm chức năng giúp giảm cân nhanh chóng. Bạn có thể bị cám dỗ bởi những chế độ ăn kiêng hứa hẹn giảm cân nhanh chóng và dễ dàng. Nhưng thực tế là không có loại thực phẩm kỳ diệu hay cách chữa trị nhanh chóng nào..

Tương tự, bạn có thể giảm cân khi áp dụng chế độ ăn kiêng cấp tốc, nhưng bạn có khả năng tăng cân trở lại khi ngừng chế độ ăn kiêng. Để giảm cân - và duy trì cân nặng đó - bạn phải áp dụng thói quen ăn uống lành mạnh mà bạn có thể duy trì theo thời gian.

2.8. Tập thể dục và hoạt động

Tăng cường hoạt động thể lực, tập luyện thể dục thường xuyên là một phần quan trọng và cần thiết trong cách điều trị bệnh béo phì:

• Bài tập. Những người mắc bệnh béo phì cần hoạt động thể chất với cường độ vừa phải ít nhất 150 phút mỗi tuần. Điều này có thể giúp ngăn ngừa tăng cân thêm hoặc duy trì mức giảm cân khiêm tốn. Có thể bạn sẽ cần tăng dần số lượng bài tập khi sức bền và thể lực của bạn được cải thiện. Các bài tập cardio, bài tập aerobic hay bài tập ngắt quãng cường độ cao (HIIT) có khả năng đốt cháy calo, mỡ thừa hiệu quả giúp bạn giảm cân nhanh và an toàn.
• Liên tục di chuyển: Mặc dù tập thể dục nhịp điệu thường xuyên là cách hiệu quả nhất để đốt cháy calo và giảm cân, nhưng bất kỳ chuyển động bổ sung nào cũng giúp đốt cháy calo. Ví dụ, đậu xe xa lối vào cửa hàng và đi cầu thang bộ thay vì thang máy. Máy đếm bước có thể theo dõi số bước bạn đi trong một ngày. Nhiều người cố gắng đạt được 10.000 bước mỗi ngày. Tăng dần số bước bạn thực hiện hàng ngày để đạt được mục tiêu của mình.

3. Các điểm cần lưu ý

Bệnh béo phì đã và đang gây ra những ảnh hưởng nghiêm trọng không những đến sức khoẻ, tâm lý cuộc sống của người bệnh mà còn gây gánh nặng lên ngành y tế kinh tế của nước ta. Bệnh thậm chí có thể gây tử vong nếu không điều trị kịp thời. Vì vậy, việc chủ động giảm cân giảm béo điều trị bệnh béo phì tích cực là điều cần thiết. Để điều trị bệnh béo phì, bạn cần lưu ý các điểm sau:

• Béo phì xảy ra do nhiều yếu tố nguy cơ khác nhau bao gồm di truyền, ăn uống, sinh hoạt, tập luyện. Vì vậy, việc điều trị phải kết hợp thay đổi nhiều yếu tố nguy cơ để đạt hiệu quả tốt.
• Điều trị béo phì bằng y khoa chỉ áp dụng khi có biến chứng hoặc thay đổi lối sống ăn uống không giúp bạn giảm cân giảm mỡ. Và điều trị bằng y khoa nên được chỉ định bởi bác sĩ.
• Điều trị béo phì bằng y khoa bắt buộc kết hợp với thay đổi chế độ ăn và tập luyện nhằm mang lại hiệu quả giảm cân tốt nhất và lâu dài.
• Giảm cân giảm mỡ trong điều trị béo phì nên thực hiện từ từ và an toàn để đạt hiệu quả giảm mỡ bền vững, không gây ảnh hưởng tiêu cực đến cơ thể.

Như vậy, béo phì là một bệnh lý gây ra nhiều ảnh hưởng đến tim mạch, huyết áp, tiểu đường, cơ xương khớp. Điều trị bệnh béo phì sớm và tích cực là điều cần thiết giúp bạn nâng cao sức khoẻ, sống lâu và sống thọ hơn. Các cách điều trị béo phì hiện nay bao gồm thay đổi chế độ ăn, lối sống năng động, tập luyện tích cực và can thiệp bằng y khoa. Tuỳ vào mức độ béo phì và các ảnh hưởng của bệnh đối với cơ thể của bạn mà có những phương pháp điều trị thích hợp.

Ngày nay, nếu muốn giảm cân hiệu quả, bạn có thể tham khảo liệu pháp tiêu hao năng lượng. Phương pháp này sử dụng vitamin & khoáng chất để thúc đẩy sự chuyển hóa mỡ theo cơ chế tự nhiên, không gây ảnh hưởng đến sức khỏe. Trước khi thực hiện, bạn sẽ được đánh giá sức khỏe tổng thể và bác sĩ sẽ đưa ra phác đồ giảm cân phù hợp với từng người dựa trên kết quả xét nghiệm cơ bản như xét nghiệm máu, chỉ số khối cơ thể (BMI). Trong suốt quá trình thực hiện liệu trình sẽ luôn có bác sĩ theo sát, lên kế hoạch dinh dưỡng và tập luyện phù hợp với thể trạng của từng người.

Tài liệu tham khảo: Urmc.rochester.edu, Mayoclinic.org