Binge eating là gì? Hiểu đúng về chứng rối loạn ăn uống thường gặp

Binge eating là gì?

Binge eating (ăn uống mất kiểm soát, hay rối loạn ăn uống quá mức) là một rối loạn ăn uống phổ biến, được đặc trưng bởi các cơn ăn uống lượng lớn thức ăn trong một thời gian ngắn, đi kèm với cảm giác mất kiểm soát. Người mắc rối loạn này thường ăn nhanh, ăn nhiều dù không cảm thấy đói và thường ăn một mình do cảm giác xấu hổ.

Khác với các rối loạn ăn uống khác như Bulimia, những người bị Binge eating thường không thực hiện các hành vi “bù trừ” như nôn mửa, sử dụng thuốc nhuận tràng hay tập thể dục quá mức.

Theo Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ (APA, 2013, DSM-5), Binge eating là rối loạn ăn uống chính thức, đứng độc lập với bulimia hay anorexia. Để được chẩn đoán, một người cần trải qua các cơn ăn mất kiểm soát ít nhất 1 lần/tuần trong 3 tháng, đi kèm với ít nhất 3 trong các dấu hiệu sau:

• Ăn nhanh hơn bình thường.
• Ăn đến mức khó chịu.
• Ăn một lượng lớn thức ăn ngay cả khi không đói.
• Ăn một mình vì xấu hổ về lượng thức ăn.
• Cảm giác ghê tởm, tội lỗi hoặc buồn bã sau cơn ăn.

Nguyên nhân gây Binge eating là gì?

Một trong những nguyên nhân chính gây Binge eating liên quan đến hoạt động của não bộ và hormone. Nhiều nghiên cứu cho thấy, hệ thống dopamine – vùng não điều khiển cảm giác thưởng thức và thỏa mãn – hoạt động quá mức khi người bệnh tiếp xúc với thực phẩm giàu năng lượng. Nghiên cứu của Wang và cộng sự (2009) chỉ ra rằng, khi nhìn hoặc ăn thực phẩm nhiều calo, não của những người mắc Binge eating phản ứng mạnh hơn so với người bình thường, khiến cảm giác thèm ăn và khó kiểm soát tăng lên.

Nguyên nhân tâm lý

Các yếu tố tâm lý cũng đóng vai trò quan trọng. Stress, lo âu và trầm cảm, tự đánh giá thấp bản thân hoặc hình ảnh cơ thể tiêu cực đều có thể làm tăng nguy cơ Binge eating. Nghiên cứu của Brownley et al., 2007 cho thấy, những người có vấn đề về hình ảnh cơ thể và trải qua cảm giác tội lỗi thường dễ rơi vào các cơn ăn quá mức hơn.

Yếu tố môi trường và xã hội

Môi trường sống và văn hóa ăn uống cũng ảnh hưởng đáng kể. Người sống trong môi trường có nhiều thực phẩm giàu năng lượng, áp lực xã hội về ngoại hình, hoặc thói quen ăn uống thất thường có nguy cơ cao hơn. Những yếu tố này có thể kích hoạt các cơn Binge eating, đặc biệt khi kết hợp với yếu tố tâm lý và sinh học.

Các yếu tố khác

Di truyền cũng là một yếu tố tiềm ẩn gây ra Binge eating. Những người có người thân trực hệ mắc rối loạn ăn uống có khả năng cao hơn bị Binge eating. Thói quen ăn uống từ thời thơ ấu, như ăn quá nhiều khi bị stress hoặc thưởng thức thức ăn để trấn an cảm xúc, cũng góp phần hình thành hành vi này.

Hậu quả của Binge eating

Binge eating không chỉ là thói quen ăn uống quá mức mà còn có thể gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng cho cả thể chất lẫn tâm lý. Dưới đây là những ảnh hưởng chính mà người mắc rối loạn này cần lưu ý:

• Tăng cân và béo phì: Ăn quá nhiều trong thời gian ngắn khiến cơ thể nạp quá nhiều calo, dẫn đến tăng cân nhanh và nguy cơ béo phì. Theo nghiên cứu của Hudson và cộng sự (2007), khoảng 50–70% người bị binge eating gặp vấn đề thừa cân hoặc béo phì, làm tăng nguy cơ các bệnh chuyển hóa khác.
• Rối loạn chuyển hóa: Các cơn Binge kéo dài có thể gây ra tiểu đường type 2, cao huyết áp, rối loạn mỡ máu. Chế độ ăn nhiều đường và chất béo làm gan và tuyến tụy phải làm việc quá mức, lâu dài có thể dẫn đến viêm gan mỡ hoặc đề kháng insulin.
• Vấn đề tiêu hóa: Ăn quá nhiều cùng lúc tạo áp lực cho hệ tiêu hóa, dẫn đến đầy bụng, ợ nóng, táo bón hoặc tiêu chảy. Nếu tình trạng này kéo dài, người bệnh còn có nguy cơ viêm dạ dày cấp hoặc mãn tính.
• Căng thẳng và trầm cảm: Các cơn ăn mất kiểm soát thường đi kèm với cảm giác tội lỗi, xấu hổ và thất vọng về bản thân. Nghiên cứu của Fairburn (2008) cho thấy, 60–80% người bị binge eating có triệu chứng trầm cảm hoặc lo âu, khiến tâm lý ngày càng tiêu cực.
• Rối loạn giấc ngủ: Thói quen ăn quá nhiều, đặc biệt là về đêm, ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ, làm cơ thể mệt mỏi và tâm lý căng thẳng, từ đó hình thành vòng luẩn quẩn của stress và ăn uống mất kiểm soát.
• Tự ti và ảnh hưởng xã hội: Người bệnh thường tránh gặp gỡ người khác, cảm thấy xấu hổ về cân nặng hoặc thói quen ăn uống, dẫn đến cô lập xã hội và khó khăn trong giao tiếp, ảnh hưởng đến học tập, công việc và các mối quan hệ.

Cách điều trị Binge eating 

Điều trị BED hướng đến việc giảm các cơn ăn vô độ, xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh và xử lý các vấn đề tâm lý gốc như căng thẳng, lo âu hay trầm cảm. Các phương pháp điều trị bao gồm:

• Liệu pháp tâm lý là phương pháp điều trị cơ bản và hiệu quả nhất cho BED: Trong đó, Cognitive Behavioral Therapy (CBT) được xem là tiêu chuẩn vàng. CBT giúp người bệnh nhận diện và thay đổi các suy nghĩ tiêu cực hoặc sai lệch liên quan đến ăn uống, ví dụ như “ăn nhiều là vô giá trị” hay “mình sẽ mất kiểm soát nếu ăn”. 
• Interpersonal Psychotherapy (IPT) và Dialectical Behavior Therapy (DBT): IPT tập trung vào xử lý các vấn đề quan hệ cá nhân và căng thẳng xã hội, vốn có thể kích thích cơn ăn vô độ. DBT giúp người bệnh học cách điều chỉnh cảm xúc và chịu đựng stress mà không “dẫn đến” cơn binge. Một số trường hợp khó kiểm soát còn được áp dụng Cognitive‑Emotional Behavioral Therapy (CEBT), kết hợp CBT, DBT và chánh niệm.
• Hỗ trợ dinh dưỡng: Người bệnh được hướng dẫn lập kế hoạch ăn uống đều đặn, tránh “lỗ hổng” trong ngày dễ dẫn tới cơn binge. Tuy nhiên, chỉ tư vấn dinh dưỡng mà không kết hợp tâm lý trị liệu thường không đủ hiệu quả.
• Sử dụng thuốc: Lisdexamfetamine (Vyvanse) là loại thuốc duy nhất được FDA phê duyệt cho BED, giúp giảm tần suất cơn binge và thậm chí giúp một số người đạt trạng thái “kiêng binge” hoàn toàn. Topiramate, một loại thuốc chống co giật, cũng có hiệu quả giảm binge và hỗ trợ giảm cân, nhưng có tác dụng phụ đáng lưu ý. Một số thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI cũng được dùng, giúp giảm cảm xúc tiêu cực, lo âu và trầm cảm – những nguyên nhân tiềm ẩn dẫn đến binge – nhưng hiệu quả thường vừa phải.
• Kết hợp liệu pháp tâm lý và thuốc: Nhiều nghiên cứu cho thấy CBT kết hợp lisdexamfetamine hoặc topiramate giúp giảm tần suất binge nhiều hơn so với chỉ dùng riêng một phương pháp. Tuy nhiên, điều trị cần theo thời gian, theo dõi định kỳ và phối hợp với gia đình, bạn bè để hỗ trợ tâm lý và thói quen ăn uống.

Khi nào nên gặp bác sĩ?

Bạn nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý ngay khi nhận thấy các dấu hiệu BED nghiêm trọng. Ví dụ, nếu bạn thường xuyên ăn một lượng lớn thức ăn trong thời gian ngắn, cảm thấy mất kiểm soát, ăn đến mức đau bụng, mặc cảm hoặc tội lỗi sau khi ăn, đây là lúc cần tìm sự hỗ trợ chuyên nghiệp.

Ngoài ra, hãy đi khám nếu BED ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất. Những vấn đề như tăng cân nhanh, đau tim, huyết áp cao, đường huyết bất thường hoặc các rối loạn tiêu hóa liên quan đến ăn uống là dấu hiệu bạn cần can thiệp sớm.

Nếu BED gây ra căng thẳng tâm lý, lo âu hoặc trầm cảm, việc trì hoãn điều trị có thể làm tình trạng nặng hơn. Chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ có thể đánh giá mức độ nghiêm trọng, hướng dẫn liệu pháp tâm lý, hỗ trợ dinh dưỡng hoặc kê thuốc khi cần thiết.

Binge eating là gì có thể còn là khái niệm xa lạ với nhiều người, nhưng việc nhận biết và hiểu rõ ràng về rối loạn ăn uống này là bước đầu tiên để phòng ngừa và điều trị hiệu quả. Hiểu được bản chất của Binge eating giúp mỗi người có thể chăm sóc sức khỏe tinh thần và thể chất tốt hơn, từ đó xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh và kiểm soát cảm xúc một cách khoa học.