Vitamin D là gì? Tại sao 90% người Việt đang hiểu sai về “vitamin ánh nắng”

Vitamin D là gì mà được ví như "vitamin ánh nắng"? Thực tế, đây là một hormone steroid giúp cơ thể hấp thụ canxi và photpho, duy trì xương và răng chắc khỏe. Ngoài việc hỗ trợ hệ miễn dịch, Vitamin D còn giúp giảm viêm và cải thiện tâm trạng. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ cách bổ sung Vitamin D an toàn.

Vitamin D là gì? Khái niệm, phân loại và chuyển hoá Vitamin D trong cơ thể

Vitamin D thực chất là một secosteroid hormone, có khả năng tác động trực tiếp lên hoạt động của gen thông qua thụ thể Vitamin D (VDR). Khoa học hiện đại đã chứng minh: Vitamin D không chỉ là một vitamin, mà về bản chất là một Secosteroid Hormone, có thụ thể Vitamin D (VDR) phân bố ở hầu hết các tế bào trong cơ thể con người, từ tế bào miễn dịch, tế bào não, tim mạch cho đến tế bào ung thư. 

Không chỉ trẻ nhỏ hay người già, hiện còn rất nhiều người Việt vẫn thiếu vitamin D dù ăn uống đầy đủ và thường xuyên tắm nắng. Tuy cơ thể không đủ vitamin cho nhu cầu của cơ thể nhưng vẫn duy trì được hoạt động tối thiểu ngắn hạn, từ đó âm thầm thúc đẩy lão hóa và bệnh mạn tính. 

Phân loại Vitamin D: D₂ và D₃

Về mặt hóa sinh, vitamin D tồn tại chủ yếu dưới hai dạng:

• Vitamin D₂ (Ergocalciferol): có nguồn gốc từ thực vật và nấm.
• Vitamin D₃ (Cholecalciferol): được tổng hợp trong da người khi tiếp xúc với tia UVB hoặc có trong thực phẩm nguồn gốc động vật (cá béo, gan, trứng).

Các nghiên cứu cho thấy vitamin D₃ có sinh khả dụng và hiệu quả sinh học cao hơn rõ rệt so với D₂, đặc biệt trong việc duy trì nồng độ 25(OH)D huyết thanh ổn định. 

Chú thích: 25(OH)D huyết thanh (tên đầy đủ: 25-hydroxyvitamin D) là chỉ số xét nghiệm chuẩn vàng dùng để đánh giá tình trạng vitamin D của cơ thể. Vì có thời gian bán hủy dài (≈ 2–3 tuần), ổn định và chính xác hơn nên 25(OH)D lưu hành trong máu là chỉ số phản ánh

• Lượng vitamin D hấp thu từ mọi nguồn
• Khả năng dự trữ vitamin D của cơ thể

Vitamin D được chuyển hoá trong cơ thể như thế nào?

Không giống các vitamin thông thường, vitamin D phải trải qua hai bước chuyển hóa bắt buộc:

• Tại gan: Vitamin D → 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D] – dạng dự trữ và chỉ số xét nghiệm đánh giá tình trạng vitamin D.
  
• Tại thận (và một số mô miễn dịch): 25(OH)D → 1,25-dihydroxyvitamin D [1,25(OH)₂D] – dạng hormone hoạt động sinh học.

Chính vì vậy, Vitamin D không tồn tại trong cơ thể dưới dạng “hoạt động”. Việc có vitamin D trong cơ thể không đồng nghĩa với việc cơ thể đang sử dụng hiệu quả vitamin D.

Vitamin D là “công tắc gen”

Nghiên cứu Vitamin D and Its Target Genes trên Pubmed cho thấy VDR gắn vào vị trí DNA phụ thuộc và điều hòa biểu hiện của hàng trăm gen chính trong nhiều mô và loại tế bào khác nhau.

Trong một nghiên cứu đăng trên Scientific Reports (Nature Publishing Group) năm 2021 với tiêu đề “A hierarchical regulatory network analysis of the vitamin D induced transcriptome reveals novel regulators and complete VDR dependency in monocytes”, các nhà khoa học đã phân tích tình trạng hoạt động của toàn bộ tế bào sau khi xử lý bằng dạng hoạt động của vitamin D. Kết quả cho thấy khoảng 3.631 gen có sự thay đổi biểu hiện, phản ánh tác động sâu rộng của vitamin D lên hoạt động tế bào miễn dịch. 

Đáng chú ý, trong số này có khoảng 2.114 gen được xác định là “primary VDR target genes”, tức là các gen chịu sự điều hòa trực tiếp bởi phức hợp vitamin D – thụ thể VDR thông qua các vị trí gắn trên DNA. Phát hiện này cung cấp bằng chứng rõ ràng rằng vitamin D không chỉ tác động cục bộ, mà điều hòa mạng lưới gen trên quy mô toàn bộ bộ gen, liên quan đến miễn dịch, viêm, chuyển hóa và chức năng sinh tồn của tế bào.

Tìm hiểu Vitamin D là gì, ta biết đây là một secosteroid hormone có khả năng tác động trực tiếp lên hoạt động của gen 
Vai trò của Vitamin D: Từ xương khớp đến “lá chắn” sinh tồn Nền tảng xương và cân bằng khoáng chất

Trong y học, Vitamin D luôn được biết đến và nhấn mạnh với vai trò thiết yếu đối với chuyển hóa canxi  và phospho. Vitamin D giúp tăng hấp thu canxi và phospho tại ruột non, từ đó duy trì nồng độ khoáng chất ổn định trong máu và đảm bảo quá trình khoáng hóa xương diễn ra bình thường. 

Nhờ cơ chế này, vitamin D góp phần duy trì mật độ xương, phòng ngừa còi xương ở trẻ em và loãng xương, gãy xương ở người lớn tuổi. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vitamin D như một “vitamin cho xương”, chúng ta đã bỏ sót phần lớn vai trò sinh học quan trọng hơn của nó.

Vai trò điều hoà miễn dịch và phòng bệnh

Điều hòa miễn dịch 

Vitamin D đóng vai trò trung tâm trong việc điều hòa miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích ứng. Dạng hoạt động của vitamin D kích thích các tế bào miễn dịch sản xuất cathelicidin và defensins – những peptide kháng khuẩn nội sinh có khả năng tiêu diệt virus có vỏ bọc, ức chế vi khuẩn và nấm, đồng thời điều chỉnh phản ứng viêm để hạn chế nguy cơ “bão cytokine”. Có nghiên cứu cho thấy nồng độ vitamin D thấp có liên quan chặt chẽ với nguy cơ nhiễm trùng hô hấp tái diễn và suy giảm miễn dịch.

Phòng ngừa bệnh mạn tính và ung thư

Ở cấp độ tế bào, vitamin D tham gia kiểm soát chu kỳ tế bào, ức chế tăng sinh bất thường và kích hoạt việc khai tử tế bào theo đúng quy trình tự nhiên - những cơ chế then chốt trong phòng ngừa ung thư. Nhiều nghiên cứu dịch tễ học ghi nhận nồng độ vitamin D đầy đủ liên quan đến việc giảm nguy cơ ung thư đại trực tràng, ung thư vú và cải thiện tiên lượng sống còn. Ngoài ra, vitamin D còn được chứng minh có vai trò trong giảm nguy cơ đái tháo đường type 2 và điều hòa các bệnh tự miễn như đa xơ cứng (MS) hay lupus ban đỏ hệ thống.

Sức khỏe tâm thần và chức năng não bộ

Thụ thể vitamin D (VDR) được phát hiện với mật độ cao tại hippocampus và vỏ não trước trán - những vùng não liên quan mật thiết đến trí nhớ, cảm xúc và khả năng ra quyết định. Vitamin D giúp bảo vệ neuron khỏi stress oxy hóa, đồng thời điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin và dopamine. Nhiều nghiên cứu quan sát gần đây cho thấy thiếu vitamin D kéo dài có liên quan đến trầm cảm, suy giảm nhận thức và tăng nguy cơ sa sút trí tuệ, Alzheimer khởi phát sớm.

Vitamin D giúp điều hòa miễn dịch Tới 90% người Việt vẫn thiếu vitamin D dù “tắm nắng và ăn đủ” Hiểu sai về việc tắm nắng để tổng hợp vitamin D

Nhiều người cho rằng chỉ cần tắm nắng mỗi ngày là đủ vitamin D, nhưng thực tế thì không phải vậy. Vitamin D chỉ được tổng hợp hiệu quả khi da tiếp xúc trực tiếp với tia UVB trong khung giờ thích hợp (thường trước 8 - 9h sáng). Tắm nắng sau thời điểm này hoặc tắm nắng qua cửa kính gần như không tạo ra vitamin D. 

Ngoài ra, việc sử dụng kem chống nắng có SPF ≥30 có thể làm giảm hơn 95% khả năng tổng hợp vitamin D của da. Ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn và đặc điểm da sẫm màu của người châu Á cũng làm suy giảm đáng kể hiệu suất hấp thu tia UVB.

Lão hóa da: Da già đi, tổng hợp Vitamin D giảm đáng kể

Quá trình tổng hợp vitamin D qua da phụ thuộc vào tiền chất là 7-dehydrocholesterol trong lớp biểu bì, chịu tác động mạnh của tia UVB từ ánh nắng mặt trời để chuyển thành previtamin D₃ trước khi đi vào tuần hoàn. Theo các tổng quan y khoa và dữ liệu từ nguồn StatPearls – NCBI, khả năng tổng hợp vitamin D tại da giảm đáng kể khi tuổi tác tăng, đặc biệt ở người lớn tuổi, do da bị giảm lượng 7-dehydrocholesterol và mất dần khả năng phản ứng với ánh sáng UVB. Điều này là một phần nguyên nhân khiến người trên 50 tuổi dễ thiếu vitamin D hơn, bất chấp việc tiếp xúc ánh nắng hoặc dinh dưỡng đầy đủ. 

“Khoảng trống vitamin D” và Thuyết Triage

Theo Thuyết Triage của GS. Bruce Ames, khi cơ thể thiếu vi chất, các chất này sẽ được ưu tiên cho những chức năng sống còn ngắn hạn. Những chức năng dài hạn như bảo vệ DNA, chống viêm mạn tính và chống lão hóa tế bào sẽ bị cắt giảm âm thầm. Hệ quả là người thiếu vitamin D thường không có triệu chứng cấp tính rõ ràng, nhưng quá trình lão hóa và bệnh mạn tính lại tiến triển nhanh hơn theo thời gian. Vitamin D được xem là một ví dụ điển hình cho “khoảng trống vitamin” phổ biến nhưng dễ bị bỏ qua ở người Việt hiện nay.

Hướng dẫn bổ sung Vitamin D chuẩn khoa học

Hiểu được “vitamin D là gì” một cách đầy đủ hơn là cơ sở để xây dựng kế hoạch bổ sung vitamin D một cách hiệu quả và an toàn.

Các đánh giá chính xác nhất là dựa trên chỉ số 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D] trong huyết thanh ở mức tối ưu, phù hợp cho độ tuổi mỗi người. Nhiều chuyên gia hiện nay đề xuất rằng mức 25(OH)D lý tưởng nên dao động trong khoảng 30-50 ng/mL, thay vì chỉ >20 ng/mL như quan điểm cũ thường thấy trong các tài liệu chuyên biệt về phòng ngừa loãng xương cũng như giảm các nguy cơ mắc bệnh cho cơ thể.

Xét nghiệm máu đánh giá nhu cầu

Xét nghiệm 25(OH)D huyết thanh hiện được đánh giá là chỉ số tốt nhất để xác định chính xác tình trạng vitamin D của bạn. Việc xét nghiệm này giúp cá nhân hóa liều bổ sung, tránh thiếu hoặc dư vitamin D không cần thiết.

Xác định liều dùng chuẩn y khoa

Vitamin D thường ít được bổ sung trực tiếp cho cơ thể mà chủ yếu bổ sung vitamin D₃. Vitamin D3 sau khi đi vào hệ tuần hoàn sẽ được vận chuyển đến gan và từ đây chuyển thành Vitamin D ở dạng dữ trữ. 

Đối với hầu hết người trưởng thành khỏe mạnh, liều bổ sung vitamin D3 trung bình khoảng 1.000 - 2.000 IU/ngày được xem là hợp lý để duy trì mức 25(OH)D từ 30 đến 50 ng/mL mà không cần giám sát y tế đặc biệt. Ở những nhóm nguy cơ cao - như người béo phì, người lớn tuổi, người có rối loạn hấp thu hoặc bệnh mạn tính liên quan tới chuyển hóa vitamin D - nhu cầu vitamin D có thể cao hơn và cần được giám sát bởi chuyên gia y tế. Trong trường hợp này, liều bổ sung có thể cần tới 4.000–5.000 IU/ngày dưới sự theo dõi định kỳ bằng xét nghiệm máu và theo dõi các chỉ số khác như canxi huyết thanh để tránh tình trạng dư thừa.

Cần kết hợp bổ sung Vitamin K2 (MK-7) để tối ưu hiệu quả hoạt động của Vitamin D 

Khi bổ sung vitamin D, nhiều chuyên gia cho rằng nên phối hợp với vitamin K2 dạng MK-7 trong nhiều trường hợp, để đảm bảo việc chuyển hoá canxi. Vitamin K2 giúp điều hòa việc đưa canxi vào xương và răng, đồng thời giảm nguy cơ lắng đọng canxi không mong muốn ở mạch máu hay mô mềm - điều đặc biệt cần cân nhắc ở người lớn tuổi hoặc người có nguy cơ xơ vữa.

Việc phối hợp D3 và K2 hiện được nhiều chuyên gia dinh dưỡng khuyến cáo khi bổ sung canxi hoặc khi liều D3 cao hơn nhằm tối ưu hóa chức năng hệ xương, đồng thời cân bằng giữa hấp thu canxi và tái phân bổ khoáng chất trong cơ thể.

Vitamin D là gì không còn chỉ là câu chuyện về xương khớp, mà còn có ảnh hưởng đến điều phối miễn dịch, hormone và quá trình lão hóa ở cấp độ tế bào. Thiếu vitamin D thường diễn ra âm thầm, không triệu chứng rõ ràng nhưng để lại hệ quả dài hạn đối với sức khỏe và tuổi thọ. 

Việc bổ sung quá liều mà không xét nghiệm có thể dẫn tới tình trạng ngộ độc vitamin D, gây tăng canxi máu và các biến chứng liên quan tới thận hay tim mạch. Vì vậy các chuyên gia vẫn khuyến cáo người dùng nên tiến hành đánh giá chỉ số và nguy cơ thiếu hụt vitamin D trong cơ thể, từ đó có kế hoạch bổ sung phù hợp. Nếu bạn đang có nhu cầu, hãy đặt hẹn miễn phí với các chuyên gia của chúng tôi bằng cách để lại thông tin theo mẫu hoặc gọi tới số hotline trên website nhé.

Nguồn tham khảo: 

1. Pubmed: Vitamin D and Its Target Genes
2. https://www.nature.com/: A hierarchical regulatory network analysis of the vitamin D induced transcriptome reveals novel regulators and complete VDR dependency in monocytes
3. NIH: Vitamin D Deficiency – StatPearls (NIH Bookshelf)