Vitamin A liều cao: Cẩn trọng giữa lợi ích điều trị và nguy cơ ngộ độc

Vitamin A thiết yếu cho cơ thể nhưng tan trong dầu nên dễ tích tụ tại gan. Việc bổ sung vitamin A liều cao ở người trưởng thành, nhất là người già, cần thận trọng để tránh ngộ độc mạn tính. Bạn không nên tự ý bổ sung kéo dài mà không xét nghiệm hay chỉ định y khoa vì không phải cứ "càng nhiều càng tốt".

Hiểu đúng về Vitamin A liều cao và nhu cầu khuyến nghị ở người trưởng thành

Các dạng Vitamin A và ý nghĩa lâm sàng

Vitamin A tồn tại dưới hai nhóm chính, với mức độ an toàn sinh học hoàn toàn khác nhau:

• Preformed vitamin A (Vitamin A đã chuyển hoá): Bao gồm retinol, retinyl palmitate, retinyl acetate - có nguồn gốc từ thực phẩm động vật và các viên bổ sung tổng hợp. Đây là dạng có hoạt tính sinh học trực tiếp, dễ tích lũy tại gan và có nguy cơ gây độc khi dùng liều cao kéo dài.
• Carotenoids (tiền chất qua chuyển hoá sẽ trở thành Vitamin A): Phổ biến nhất là beta-carotene từ rau củ quả. Dạng này chỉ được chuyển hóa thành vitamin A khi cơ thể có nhu cầu, nhờ đó hạn chế nguy cơ quá liều.

Việc không phân biệt hai dạng này là nguyên nhân chính dẫn đến hiểu lầm rằng “vitamin A từ đâu cũng giống nhau”.

• Retinol liều cao có thể gây độc, vì gan không có cơ chế “tắt” khi đã bão hòa.
• Beta-carotene ít gây độc hơn, vì cơ thể sẽ giảm chuyển đổi khi đã đủ vitamin A.

Chính sự khác biệt này khiến nhiều người nhầm lẫn giữa vitamin A tự nhiên và viên nang liều cao, dẫn đến nguy cơ quá liều mà không nhận ra.

Nhu cầu sinh lý và ngưỡng vitamin A liều cao

Theo National Institutes of Health (NIH), nhu cầu vitamin A khuyến nghị hằng ngày cho người trưởng thành (19 tuổi trở lên) là:

• Nam giới: ~900 mcg RAE/ngày
• Nữ giới: ~700 mcg RAE/ngày

Với 1 mcg RAE tương đương với 1 mcg Retinol hoặc 12 mcg Beta-carotene từ thực phẩm.

Bên cạnh đó, mức tiêu thụ tối đa hàng ngày từ các nguồn thực phẩm bổ sung và thực phẩm tăng cường (preformed vitamin A) mà không gây ra các tác dụng độc hại cho sức khỏe 3,000 mcg RAE. 

Các chế phẩm được xem là vitamin A liều cao thường chứa từ 50.000 - 100.000 IU, tương đương 15.000–30.000 mcg RAE, cao gấp nhiều lần nhu cầu sinh lý. Vì vậy, những liều này chỉ được sử dụng ngắn hạn, có kiểm soát, cho các tình trạng thiếu hụt nặng hoặc bệnh lý kém hấp thu đặc biệt. Việc sử dụng rộng rãi như một thực phẩm bổ sung hằng ngày không được khuyến cáo.

Những nhóm người trưởng thành có nguy cơ thiếu hụt thật sự

Không phải mọi người đều cần lo ngại thiếu vitamin A. Một số nhóm người trưởng thành có nguy cơ thiếu hụt và có thể cần được chỉ định bổ sung Vitamin A,gồm:

• Người mắc hội chứng kém hấp thu chất béo (Celiac, Crohn, sau phẫu thuật cắt dạ dày) do Vitamin A tan trong chất béo nên rất dễ thiếu hụt ở nhóm này.
• Người cao tuổi có chế độ ăn thiếu hụt dẫn đến suy dinh dưỡng, thiếu vitamin và khoáng chất, trong đó có vitamin A
• Người nghiện rượu mạn tính (do rượu làm giảm dự trữ vitamin A tại gan)

Ngay cả khi nằm trong các nhóm này, việc bổ sung vitamin A liều cao vẫn cần dựa trên xét nghiệm và . Với các đối tượng này, bổ sung vitamin A liều cao chỉ nên thực hiện khi có xét nghiệm và theo dõi y khoa.

Nguy cơ sức khỏe khi dùng Vitamin A liều cao ở người trưởng thành và người già

Nguy cơ loãng xương và gãy xương

Nhiều người cho rằng vitamin A tốt cho xương, nhưng sự thật là Vitamin A liều cao – đặc biệt là retinol – có thể làm xương yếu đi. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng nồng độ retinol cao trong máu liên quan đến giảm mật độ xương do:

• Ức chế tác dụng của vitamin D lên chuyển hóa canxi
• Kích thích hoạt động của tế bào hủy xương (osteoclasts)

Một nghiên cứu công bố trên Journal of Bone and Mineral Research cho thấy người có nồng độ vitamin A cao nhất trong máu có nguy cơ gãy xương hông cao gấp khoảng 2 lần so với nhóm trung bình. Đây là cảnh báo đặc biệt quan trọng với:

• Người trên 50 tuổi
• Phụ nữ sau mãn kinh
• Người đang bổ sung thêm canxi + vitamin D để điều trị loãng xương

Ngộ độc Vitamin A (Hypervitaminosis A) liều cao

Ngộ độc vitamin A có thể xảy ra ở cả dạng cấp và mạn tính.

• Ngộ độc cấp tính: xảy ra khi dùng liều rất cao trong thời gian ngắn, dẫn đến các triệu chứng đau đầu dữ dội, buồn nôn, tăng áp lực nội sọ
• Ngộ độc mạn tính: xảy ra khi dùng vitamin A liều cao kéo dài khiến da khô bong tróc, đau xương khớp, rụng tóc, tổn thương gan không hồi phục (xơ gan, tăng men gan).

Ngoài ra, vitamin A liều cao còn có tương tác thuốc với:

• Isotretinoin (thuốc trị mụn). Tương tác với thuốc sẽ làm tăng nguy cơ ngộ độc vitamin A
• Thuốc chống đông máu (Warfarin): vitamin A liều cao có thể làm tăng nguy cơ chảy máu tại nhóm đang dùng thuốc chống đông máu.

Đây là lý do vì sao vitamin A liều cao không được xem là thực phẩm bổ sung thông thường và việc bổ sung cần được chỉ định và theo dõi y khoa

Vitamin A beta-carotene liều cao làm tăng nguy cơ ung thư phổi ở người hút thuốc

Không chỉ retinol, ngay cả beta-carotene liều cao cũng không an toàn trong mọi trường hợp. Nghiên cứu CARET (The Beta-Carotene and Retinol Efficacy Trial) cho thấy ở người hút thuốc, việc bổ sung beta-carotene liều cao làm tăng 28% nguy cơ ung thư phổi, thay vì bảo vệ như kỳ vọng ban đầu.

Nghiên cứu CARET được thực hiện trên 18.314 người có nguy cơ cao bị ung thư phổi (do hút thuốc lá hoặc tiếp xúc với bụi amiăng) nhằm kiểm tra khả năng bảo vệ của việc kết hợp 30mg beta-carotene và 25.000 IU retinol mỗi ngày. Tuy nhiên, thử nghiệm đã buộc phải dừng sớm hơn 21 tháng so với kế hoạch khi các dữ liệu cho thấy nhóm sử dụng thực phẩm bổ sung có tỷ lệ mắc ung thư phổi tăng vọt lên 28% và tỷ lệ tử vong chung tăng 17% so với nhóm dùng giả dược. 

Kết quả chấn động này chỉ ra rằng trong môi trường phổi bị stress oxy hóa nặng do khói thuốc, beta-carotene liều cao có thể bị biến đổi thành các sản phẩm oxy hóa độc hại, thúc đẩy sự phân chia tế bào ác tính thay vì tiêu diệt chúng. Nghiên cứu này đã trở thành lời cảnh báo kinh điển cho việc tự ý bổ sung vitamin liều cao ở người trưởng thành mà không có sự kiểm soát y tế, đặc biệt là ở người hút thuốc hoặc từng hút thuốc, kể cả dưới dạng tiền chất.

Hướng dẫn bổ sung Vitamin A liều cao an toàn cho người trưởng thành

Vậy người trưởng thành nên bổ sung Vitamin A như thế nào để đạt hiệu quả mà không vượt qua ngưỡng độc tính? Câu trả lời không nằm ở việc “uống ít hay uống nhiều”, mà nằm ở đúng dạng – đúng cách – đúng đối tượng.

Ưu tiên tiền chất Vitamin A (Carotenoids) từ chế độ ăn đa dạng

Khuyến cáo ưu tiên tiền chất Vitamin A (carotenoids) từ thực phẩm tự nhiên, thay vì dùng viên vitamin A liều cao dạng retinol vì Beta-carotene và các carotenoids khác có cơ chế “tự điều chỉnh” và cơ thể chỉ chuyển đổi thành vitamin A khi có nhu cầu.  Khi đã đủ, quá trình chuyển hóa sẽ giảm hoặc dừng lại, nhờ đó tránh nguy cơ ngộ độc vitamin liều cao.

Nguyên tắc bữa ăn nhiều màu sắc giúp cung cấp carotenoids tự nhiên và an toàn gồm:

• Màu cam: Cà rốt, khoai lang, bí đỏ
• Màu xanh: Rau bina, cải xoăn, bông cải xanh
• Màu đỏ: Ớt chuông đỏ, cà chua
• Màu vàng: Bắp, đu đủ
• Màu tím: Củ dền, bắp cải tím

Lưu ý đọc nhãn thực phẩm bổ sung để tránh vô tình dùng Vitamin A liều cao

Một sai lầm phổ biến là người lớn tuổi không dùng vitamin A đơn lẻ, nhưng lại vô tình nạp liều cao qua vitamin tổng hợp. Khi dùng thực phẩm bổ sung cần lưu ý đọc thông tin thành phần trong nhãn sản phẩm: 

• Ưu tiên vitamin tổng hợp có ít nhất 50% vitamin A từ beta-carotene
• Tránh các sản phẩm chứa 100% vitamin A dạng retinol
• Luôn tính tổng lượng vitamin A từ mọi nguồn, không nên tiến sát ngưỡng vitamin liều cao, đặc biệt khi dùng liên tục nhiều tháng

Tối ưu hấp thụ thay vì tăng liều

Vitamin A tan trong dầu, do đó cần được hấp thụ cùng chất béo lành mạnh (dầu ô liu, bơ, cá béo). Trong nhiều trường hợp, tối ưu hấp thụ giúp đạt hiệu quả sinh học mà không cần tăng lên vitamin liều cao.

Cách tối ưu hấp thụ Vitamin A từ thực phẩm là luôn ăn thực phẩm giàu vitamin A hoặc carotenoids kèm chất béo lành mạnh, ví dụ: Dầu ô liu, Quả bơ, Các loại hạt, Cá béo và lưu ý: 

• Cà rốt xào dầu ô liu hấp thụ tốt hơn cà rốt luộc
• Salad rau xanh + dầu béo tốt hiệu quả hơn ăn rau không

Theo dõi y khoa định kỳ – nguyên tắc bắt buộc khi muốn bổ sung vitamin A liều cao

Vitamin A liều cao chỉ nên được cân nhắc khi có xét nghiệm và chỉ định y khoa rõ ràng. Việc sử dụng cũng cần được theo dõi y khoa định kỳ. Đặc biệt lưu ý với các đối tượng: 

• Người già đang: điều trị loãng xương hoặc có bổ sung vitamin D – canxi kéo dài
• Người có: bệnh gan mạn tính, tiền sử nghiện rượu hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng chuyển hóa vitamin A

Các xét nghiệm thường được chỉ định gồm: 

• Retinol huyết thanh
• Đánh giá chức năng gan (AST, ALT)
• Đánh giá nguy cơ xương (nếu cần)

Vitamin A đóng vai trò thiết yếu đối với sức khỏe con người. Tuy nhiên vitamin A liều cao không phải là một thực phẩm bổ sung thông thường. Với đặc tính tan trong dầu và khả năng tích lũy tại gan. Vitamin A – đặc biệt dưới dạng retinol – có thể nhanh chóng vượt qua ngưỡng an toàn nếu sử dụng không kiểm soát, dẫn đến những hậu quả sức khỏe nghiêm trọng và âm thầm.

Ngoài vitamin A, còn nhiều loại vitamin và vi hợp chất khác tốt cho cơ thể đang được dùng chủ động mà không có tham vấn y khoa nên tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây hại cho sức khỏe. Nếu đang có nhu cầu tăng cường sức khỏe, năng lượng hay cải thiện chức năng cho cơ thể, bạn hãy đặt hẹn tư vấn miễn phí trên website của chúng tôi để được các chuyên gia hỗ trợ xây dựng lộ trình hiệu quả và an toàn.

Nguồn tham khảo

1. NIH: Vitamin A and Carotenoids
2. Journal of Bone and Mineral Research (JBMR): Serum Retinol Levels and the Risk of Fracture
3. Academic.oup.com: Risk Factors for Lung Cancer and for Intervention Effects in CARET, the Beta-Carotene and Retinol Efficacy Trial