Hướng dẫn sơ cứu người bị đột quỵ trong khi chờ xe cấp cứu

Khoảng thời gian từ lúc bấm số gọi 115 đến khi nhân viên y tế có mặt tại hiện trường là "khoảng trống sinh tử". Trong tình huống cấp bách này, người thân hay người chứng kiến không chỉ là người hỗ trợ mà chính là mắt xích đầu tiên bảo vệ tính mạng người bệnh.

Mục tiêu cốt lõi của việc sơ cứu người bị đột quỵ trong khi chờ xe cấp cứu không phải là điều trị hay đảo ngược triệu chứng mà là bảo vệ thông thoáng đường thở, duy trì tưới máu não và ngăn ngừa các biến chứng đe dọa tính mạng tức thì.

Nhận diện khẩn cấp dấu hiệu đột quỵ với quy tắc BE-FAST

Trước khi thực hiện các thao tác hỗ trợ, việc nhận diện nhanh và chuẩn xác các dấu hiệu tổn thương thần kinh cục bộ là điều kiện tiên quyết:

Khi người bệnh xuất hiện bất kỳ một dấu hiệu nào trong bộ BE-FAST, hãy lập tức bấm gọi 115 hoặc chuyển nạn nhân đến bệnh viện có chuyên khoa can thiệp đột quỵ gần nhất.

Quy trình từng bước sơ cứu người bị đột quỵ 

Khi xe cứu thương đang trên đường đến, hãy giữ bình tĩnh và thực hiện đúng trình tự kỹ thuật sau:

Gọi 115 và thông báo dấu hiệu lâm sàng

Bấm gọi 115 hoặc số điện thoại cấp cứu của bệnh viện gần nhất có đơn vị can thiệp đột quỵ. Cung cấp địa chỉ chính xác, tình trạng tỉnh/mê của người bệnh, các triệu chứng BE-FAST và thời điểm khởi phát chính xác. Mở cửa nhà sẵn sàng để nhân viên y tế tiếp cận nhanh nhất.

Đánh giá và kiểm soát chức năng sống

• A (Airway - Đường thở):
  • Làm thông thoáng đường thở.
  • Hút sạch đờm dãi, lấy bỏ dị vật hoặc răng giả tháo lắp (nếu có). Dùng khăn mềm nhẹ nhàng lau sạch đờm nhớt nếu trào ra khóe miệng. 
  • Đặt bệnh nhân ở tư thế nằm nghiêng an toàn (tư thế hồi phục) nếu bệnh nhân có nguy cơ hít sặc, nôn ói hoặc hôn mê.
• B (Breathing - Hô hấp):
  •  Đảm bảo thông khí: Giải tán đám đông tụ tập xung quanh, mở cửa sổ phòng để tạo không gian thoáng mát, nhiều dưỡng khí.
• C (Circulation - Tuần hoàn):
  • Theo dõi sát mạch, huyết áp và nhịp thở.
  • Sẵn sàng hồi sinh tim phổi khi có ngừng tuần hoàn: liên tục theo dõi nhịp thở và chuyển động lồng ngực của người bệnh. Nếu bệnh nhân đột ngột ngừng thở hoàn toàn, thở ngáp cá hoặc mất mạch cảnh: Lập tức đặt nạn nhân nằm ngửa trên mặt sàn cứng và tiến hành thổi ngạt kèm ép tim ngoài lồng ngực liên tục cho tới khi có nhịp tim trở lại hoặc có ekip 115 tiếp quản.

Lưu ý tư thế phù hợp

• Nếu bệnh nhân còn tỉnh táo: Đặt nằm yên trên giường hoặc mặt phẳng mềm; kê cao đầu và vai một góc khoảng 30 độ. Nới lỏng cổ áo, thắt lưng để giảm trở kháng hô hấp và hỗ trợ lưu thông tĩnh mạch não về tim.
• Nếu bệnh nhân lơ mơ, hôn mê hoặc buồn nôn: Đặt ngay vào tư thế nằm nghiêng an toàn sang một bên. Gập nhẹ khớp gối trên để làm điểm tựa cố định thân mình. Tư thế này ngăn gốc lưỡi tụt ra sau chèn đường thở và giúp chất nôn tự chảy ra ngoài, tránh hít sặc vào phổi.

Ý nghĩa của việc sơ cứu người bị đột quỵ trong khi chờ xe cấp cứu 

Từng phút chờ cấp cứu đều quyết định sự sống còn!

Đột quỵ bao gồm hai thể chính: nhồi máu não (chiếm 80 - 85% do cục máu đông gây tắc mạch) và xuất huyết não (chiếm 15 - 20% do vỡ mạch máu não). Khi dòng máu gián đoạn, nhu mô não sẽ rơi vào tình trạng hoại tử nhanh chóng theo từng giây.

Cứ mỗi phút trôi qua không được can thiệp tái tưới máu, vùng nhu mô não tổn thương sẽ mất đi ước tính khoảng 1,9 triệu tế bào thần kinh (neuron), 14 tỷ khớp thần kinh (synapse) cùng 12 km sợi trục thần kinh có bao myelin. So với tốc độ mất tế bào thần kinh thông thường trong quá trình lão hóa não, não bộ bị thiếu máu cục bộ sẽ lão hóa thêm 3,6 năm chỉ trong một giờ nếu không được điều trị. (nguồn: Time is brain--quantified, 2006)

Ý nghĩa của việc sơ cứu và các khung "giờ vàng"

Hành động sơ cứu đúng cách trước khi được cấp cứu có vai trò quản trọng giúp người bệnh giữ được đường thở và chức năng sống để kịp thời tiếp cận các can thiệp tái tưới máu tại bệnh viện. Sơ cứu đúng cách và kịp thời giúp: 

• Bảo vệ vùng não đang bị tổn thương không tiến triển nặng thêm: Duy trì tư thế đúng và thông khí tốt giúp giữ áp lực tưới máu não, ngăn các tế bào não quanh ổ tổn thương bị hoại tử vĩnh viễn trước khi được can thiệp.
• Chống ngạt thở và viêm phổi hít: Đặt người bệnh đúng tư thế giúp ngăn gốc lưỡi tụt chèn ép đường thở và chặn dịch nôn trào ngược vào phổi - biến chứng nhiễm trùng gây tử vong hàng đầu ở giai đoạn tiền viện.
• Loại bỏ các can thiệp sai lầm: Biết cách thực hiện đúng giúp người không bối rối và mất thời gian vào cạo gió, chích máu hay cho uống thuốc hạ áp/viên an cung - những hành vi làm tăng nguy cơ vỡ mạch máu, nghẹn thở và bỏ lỡ "giờ vàng".
• Rút ngắn thời gian cấp cứu tại bệnh viện: Việc theo dõi và ghi nhận chính xác mốc giờ khởi phát, tiền sử dùng thuốc giúp bác sĩ kích hoạt ngay quy trình can thiệp (tiêu sợi huyết, lấy huyết khối) mà không phải chờ đợi xét nghiệm hay điều tra bệnh sử lại từ đầu.

Các khung giờ vàng can thiệp:

• Dưới 4,5 giờ: Khung giờ vàng dùng thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch (r-tPA) làm tan huyết khối.
• Dưới 6 - 24 giờ: Khung giờ vàng can thiệp nội mạch lấy huyết khối bằng dụng cụ cơ học (thrombectomy) đối với các trường hợp tắc mạch máu lớn.

"Bấm huyệt sơ cứu đột quỵ": Lời đồn tai hại trong lúc chờ cấp cứu

Nhiều thông tin truyền miệng khuyên người nhà nên bấm huyệt Nhân trung, huyệt Dũng tuyền hoặc chích máu 10 đầu ngón tay trong khi chờ xe cứu thương. Tuy nhiên, góc nhìn y học thực chứng chỉ ra những rủi ro nghiêm trọng:

• Không có tác dụng giải quyết nguyên nhân: Đột quỵ xảy ra do tắc mạch hoặc xuất huyết nằm sâu bên trong hộp sọ. Kích thích huyệt vị hay chích máu không thể làm tan cục máu đông cũng như không thể cầm máu khối tụ trong não.
• Gây nguy cơ tăng huyết áp vọt: Động tác bấm huyệt mạnh hoặc dùng kim châm chích gây đau đớn dữ dội, kích thích hệ giao cảm giải phóng catecholamine làm huyết áp tăng vọt. Với bệnh nhân xuất huyết não, điều này có thể làm vỡ mạch máu nặng hơn, khiến khối máu tụ bùng phát nhanh chóng.
• Làm chậm trễ thời gian vàng: Việc loay hoay tìm huyệt hay châm chích làm người nhà mất tập trung vào các thao tác bảo vệ đường thở quan trọng hơn.

Theo đánh giá từ Tổng quan Hệ thống Cochrane trong bài “Acupuncture for acute stroke” (PubMed, 2018), các tác giả chia sẻ kết quả phân tích gộp lâm sàng kết luận: không có bằng chứng khoa học đáng tin cậy nào ủng hộ việc bấm huyệt hay châm cứu mang lại lợi ích trong giai đoạn cấp cứu đột quỵ tại hiện trường. Tuy nhiên châm cứu, bấm huyệt có tác dụng hỗ trợ phục hồi vận động, giảm co cứng cơ ở giai đoạn sau khi bệnh nhân đã qua cơn nguy kịch và tình trạng tổn thương não đã ổn định tại bệnh viện. Vì vậy không nên bấm huyệt sơ cứu đột quỵ ngay khi khởi phát.

5 sai lầm nguy hiểm cần tuyệt đối tránh trong lúc chờ xe cấp cứu

Trong thời gian xe cấp cứu đang di chuyển, tuyệt đối KHÔNG làm những điều sau:

1. Không cho uống thuốc hạ huyết áp: Cơ thể tự động tăng huyết áp để bù trừ tưới máu cho vùng não đang thiếu dưỡng khí. Cho uống thuốc hạ áp lúc này làm tụt áp đột ngột, khiến vùng não thiếu máu lan rộng và hoại tử nhanh hơn.
2. Không cho ăn uống, ngậm chanh hay uống viên An Cung: Người bị đột quỵ thường liệt cơ hầu họng và mất phản xạ nuốt. Mọi chất lỏng hoặc viên thuốc đưa vào miệng đều có nguy cơ cao trôi thẳng vào khí quản, gây ngạt thở cấp tính hoặc viêm phổi hít nguy kịch.
3. Không cạo gió, chích lể đầu ngón tay: Hành động này gây đau, tăng huyết áp phản ứng và tạo nguy cơ nhiễm trùng máu từ dụng cụ không vô trùng.
4. Không tự ý xốc nách, chở bệnh nhân bằng xe máy: Di chuyển rung lắc bằng xe máy khiến tư thế đầu không cố định, dễ gây chấn thương đốt sống cổ, tụt lưỡi tắc thở và ngã trên đường.
5. Không để bệnh nhân nằm một mình: Tri giác của người bệnh có thể diễn tiến xấu đi chỉ sau vài phút. Cần luôn có người túc trực bên cạnh quan sát hơi thở và trạng thái tỉnh táo.

Danh mục việc cần chuẩn bị ngay để bàn giao cho đội ngũ 115

Trong lúc một người theo dõi sát bệnh nhân, người nhà còn lại nên tận dụng những phút chờ đợi để gom sẵn các giấy tờ và thông tin thiết yếu:

• Sổ khám bệnh và đơn thuốc gần nhất: Đặc biệt chú ý tìm các loại thuốc chống đông máu, thuốc tim mạch, huyết áp hoặc tiểu đường mà bệnh nhân đang dùng hàng ngày.
• Giấy tờ tùy thân: Căn cước công dân và thẻ Bảo hiểm Y tế của người bệnh.
• Thời điểm khởi phát: Nhớ chính xác giờ bệnh nhân xuất hiện triệu chứng đầu tiên hoặc giờ cuối cùng nhìn thấy bệnh nhân hoàn toàn bình thường.
• Dọn thông lối đi: Dọn dẹp đồ đạc trong nhà, mở rộng cửa chính và chuẩn bị vị trí thuận tiện nhất để nhân viên y tế dễ dàng đưa cáng thương vào tiếp cận người bệnh.

Trong cuộc đua giành giật sự sống cho người bị đột quỵ, từng phút giây trôi qua đều mang tính quyết định. Việc sơ cứu đột quỵ đúng cách - từ nhận diện dấu hiệu BE-FAST, gọi ngay 115, đặt tư thế nằm an toàn đến việc bảo vệ đường thở - chính là tấm lá chắn đầu tiên bảo toàn chức năng não bộ và mở ra cơ hội phục hồi cho người bệnh. Đồng thời, cần loại bỏ hoàn toàn các quan niệm sai lầm như bấm huyệt sơ cứu đột quỵ hay châm cứu tại chỗ để tránh làm tăng huyết áp đột ngột và đánh mất "giờ vàng" can thiệp y tế quý giá.

Bên cạnh kỹ năng xử trí tình huống khẩn cấp, giải pháp bền vững và hiệu quả nhất vẫn là chủ động phòng ngừa từ sớm. Đột quỵ hoàn toàn có thể giảm thiểu nguy cơ nếu mỗi người chủ động khám sàng lọc định kỳ và kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ nền tảng: theo dõi sát huyết áp, đường huyết, mỡ máu, điều trị triệt để các bệnh lý tim mạch (như rung nhĩ) và duy trì lối sống lành mạnh (bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, tăng cường vận động). Nhận biết sớm nguy cơ và chủ động kiểm soát chính là cách tốt nhất để bảo vệ bản thân và gia đình trước biến cố nguy hiểm này. 

Chương trình tầm soát và quản trị nguy cơ đột quỵ tại Drip Hydration và Dripcare được xây dựng trên 5 trụ cột: 

• Tầm soát chuyên sâu, phân tầng nguy cơ sớm
• Chiến lược chăm sóc cá nhân hoá theo tiền sử bệnh, lối sống và yếu tố nguy cơ
• Phác đồ bổ sung vitamin và vi dưỡng chất giúp cải thiện chức năng mạch máu, chuyển hoá, giảm stress và bảo vệ tế bào giúp kiểm soát tốt nguy cơ đột quỵ
• Theo dõi liên tục để tinh chỉnh liệu trình thực hiện
• Cùng đồng hành để xây dựng lối sống khoa học thông qua dinh dưỡng, vận động, giấc ngủ, cân nặng và quản lý stress để mang lại hiệu quả dự phòng bền vững.

Đây là chương trình quản trị toàn diện giúp dự phòng sớm tối đa các yếu tố nguy cơ có thể hình thành cơn đột quỵ trong tương lai, được xây dựng bởi đội ngũ chuyên gia nhiều kinh nghiệm và mô hình chăm sóc sức khoẻ chủ động từ Mỹ.

Nguồn tham khảo

1. Time is brain--quantified: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16339467/ 
2. Acupuncture for acute stroke: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29607495/