Đứng lên bị choáng váng, mất thăng bằng là bị làm sao?

Đứng lên bị choáng váng thường kèm theo cơ thể mất thăng bằng. Tình trạng này có thể là dấu hiệu bệnh lý liên quan đến sự sụt giảm lưu lượng tưới máu não tức thời thuộc hệ tim mạch hoặc có kèm theo sự sai lệch trong việc xử lý tín hiệu định vị không gian giữa hệ thần kinh, tai trong và mắt. Hiểu rõ các nguy cơ ở người choáng váng mất thăng bằng để có hướng xử lý triệu chứng phù hợp, tránh nguy cơ té ngã, chấn thương hoặc bỏ sót các biến cố nguy hiểm.

Đứng lên bị choáng váng là gì?

Đứng lên bị choáng váng là tình trạng suy giảm tạm thời lưu lượng máu và oxy tưới lên vỏ não ngay tại thời điểm cơ thể chuyển từ tư thế nằm hoặc ngồi sang đứng thẳng, khiến người bệnh có cảm giác hụt hẫng và cận kề trạng thái ngất xỉu.

Tình trạng này xảy ra khi đứng dậy đột ngột, lực hấp dẫn kéo khoảng 500 - 1.000 ml máu dồn xuống tĩnh mạch hai chân và vùng bụng. Lúc này các thụ thể áp lực tại quai động mạch chủ và xoang cảnh sẽ lập tức kích hoạt phản xạ co mạch ngoại vi và tăng nhịp tim để duy trì huyết áp tưới lên não. Nếu cơ chế điều hòa tự động này phản ứng chậm hoặc không đủ lực, áp lực máu lên đầu tụt dốc tức thì, gây ra cảm giác choáng váng. Cụ thể là thấy hoa mắt, tầm nhìn mờ dần, tối sầm mặt mũi, váng đầu, chân tay bủn rủn. 

Cơn choáng thường diễn ra rất nhanh, chỉ kéo dài từ vài giây đến dưới 2 phút và thuyên giảm ngay lập tức khi bạn ngồi thụp xuống hoặc nằm nghỉ phẳng.

Người mất thăng bằng là gì?

Khác với cảm giác sắp ngất, người mất thăng bằng có thể cảm thấy cơ thể lảo đảo, chao đảo, bước đi nghiêng ngả, lệch trục, giống như sàn nhà đang nhấp nhô hoặc trôi trượt dưới chân. 

Cảm giác này có thể kéo dài liên tục hoặc thành từng đợt, xuất hiện ngay cả khi đang đi lại bình thường, đứng yên một chỗ, xoay đầu hoặc đổi hướng đột ngột. Hiện tượng này liên quan đến hệ thống tiền đình ở tai trong, tiểu não, các dây thần kinh cảm giác ngoại biên (cảm giác bản thể) hoặc thị giác. 

Ngay cả khi đã nằm yên trên giường, người bệnh vẫn có thể cảm thấy đầu óc bồng bềnh, chông chênh như đang ngồi trên thuyền.

Dưới góc độ y khoa, choáng váng khi đứng lên và mất thăng bằng cơ thể thực chất là hai hiện tượng bắt nguồn từ hai cơ chế sinh lý hoàn toàn khác biệt: một bên do suy giảm lưu lượng tưới máu não tức thời thuộc hệ tim mạch, bên kia là rối loạn điều phối vận động và định vị không gian thuộc hệ thần kinh - tiền đình.

Tuy nhiên, trên thực tế, hai vấn đề này thường xuyên song hành hoặc nối tiếp nhau - chẳng hạn một cơn tụt áp thoáng qua có thể kích hoạt cảm giác lảo đảo, chao đảo bước đi ngay sau đó. Do đó, việc hiểu rõ bản chất từng tình trạng và tất cả các nguy cơ bệnh lý kèm theo sẽ giúp bạn có hướng xử trí phù hợp.

Các bệnh lý và nguyên nhân dẫn đến đứng lên bị choáng váng, mất thăng bằng

Nhóm 1: Do huyết động và tuần hoàn (Gây choáng váng khi đứng lên)

Hạ huyết áp tư thế đứng (Orthostatic Hypotension - OH)

Hạ huyết áp tư thế đứng là khi huyết áp tâm thu giảm >= 20 mmHg hoặc tâm trương giảm >=10 mmHg trong vòng 3 phút đầu sau khi đứng dậy. 

Tình trạng này hay gặp ở:

• Người cao tuổi bị xơ cứng thành mạch
• Cơ thể mất nước nặng
• Phụ nữ mang thai 
• Hoặc bệnh nhân đái tháo đường biến chứng thần kinh tự chủ.

Hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng (POTS)

Huyết áp giữ mức tương đối ổn định nhưng nhịp tim tăng vọt >=30 nhịp/phút (hoặc vượt ngưỡng 120 nhịp/phút trong 10 phút đầu đứng thẳng.

Tình trạng này thường gặp ở phụ nữ trẻ từ 15 - 45 tuổi gây ra choáng váng khi đứng lên kèm run rẩy, đánh trống ngực và mệt lả.

Ảnh hưởng do tác dụng phụ của thuốc

Việc sử dụng thuốc điều trị huyết áp (thuốc chẹn beta, ức chế men chuyển), thuốc lợi tiểu, thuốc an thần, chống trầm cảm hoặc thuốc trị phì đại tiền liệt tuyến (thuốc chẹn alpha-1) cũng gây tình trạng choáng váng khi đứng lên. 

Nguyên nhân là vì các thuốc này gây giãn mạch quá mức, cản trở máu hồi lưu về tim

Nhóm 2: Do tiền đình và thần kinh (Gây mất thăng bằng)

Chóng mặt kịch phát lành tính theo tư thế (BPPV)

Đây là tình trạng các tinh thể calci (sỏi tai) bị bong ra và rơi lạc chỗ vào các ống bán khuyên tai trong. Bệnh gây ra các cơn ảo giác đồ vật xoay tròn dữ dội trong thời gian ngắn (dưới 1 phút) khi bạn ngửa cổ, cúi đầu hoặc trở mình trên giường. Khi cơn quay cuồng chấm dứt, người bệnh vẫn còn cảm giác chao đảo, đi không vững suốt nhiều giờ sau đó.

Tổn thương cảm giác bản thể do bệnh thần kinh ngoại biên

Thường gặp ở người đái tháo đường lâu năm hoặc người thiếu hụt vitamin B12 nghiêm trọng khiến các dây thần kinh cảm giác ngoại vi bị thoái hóa. Vì lòng bàn chân không còn cảm nhận chính xác mặt đất, người bệnh đi đứng chao đảo rõ rệt khi bước vào phòng tối, khi nhắm mắt tắm gội hoặc khi bước trên đoạn đường gồ ghề.

Rối loạn chóng mặt - mất thăng bằng tư thế thị giác mạn tính (PPPD): 

Đây là rối loạn chức năng thần kinh - tiền đình đã được Tổ chức Y tế Thế giới công nhận trong bảng phân loại bệnh quốc tế ICD-11 và chuẩn hóa bởi Hội Bárány (Diagnostic criteria for persistent postural-perceptual dizziness (PPPD): Consensus document of the committee for the Classification of Vestibular Disorders of the Bárány Society). 

Bệnh nhân thường có kết quả chụp chiếu não bộ bình thường nhưng luôn cảm thấy bồng bềnh, chao đảo như say sóng suốt nhiều tháng. Triệu chứng tăng nặng rõ rệt khi đứng thẳng, bước đi hoặc khi tiếp xúc với môi trường thị giác phức tạp như siêu thị đông đúc, sàn nhà hoa văn rực rỡ, nhìn màn hình điện thoại cuộn nhanh.

4 dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm cần đi cấp cứu ngay

Dù phần lớn các cơn choáng váng thoáng qua xuất phát từ việc thiếu nước hoặc đổi tư thế quá vội, đây cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm của các biến cố tim mạch hoặc tai biến mạch máu não nguy kịch. Hãy gọi cấp cứu hoặc đến ngay cơ sở y tế gần nhất nếu tình trạng choáng váng, mất thăng bằng đi kèm 4 dấu hiệu sau:

• Dấu hiệu 1 - Xuất hiện các khiếm khuyết thần kinh đột ngột như: mặt bị méo, xệ một bên hoặc nụ cười bị lệch; một bên tay chân bỗng nhiên tê bì, yếu hẳn đi hoặc liệt hoàn toàn không thể nâng lên; phát âm ngọng nghịu, nói câu từ lộn xộn hoặc không hiểu lời người đối diện; tầm nhìn xuất hiện triệu chứng nhìn đôi (song thị - nhìn một vật hóa hai hình) hoặc mất thị lực đột ngột.
• Dấu hiệu 2 - Ngất xỉu, mất ý thức: Sau cơn choáng váng, người bệnh ngã quỵ và mất ý thức hoàn toàn, dù thời gian bất tỉnh chỉ kéo dài vài giây đến vài chục giây. Việc mất ý thức phản ánh tình trạng não bộ bị ngừng cung cấp máu tạm thời trên diện rộng, thường cảnh báo các cơn loạn nhịp tim ác tính, hẹp van tim nặng hoặc tổn thương mạch máu não nguy hiểm.
• Dấu hiệu 3 - Đau tức ngực, khó thở, tim đập loạn xạ: Cơn choáng váng đi kèm cảm giác đè nặng, bóp nghẹt ở vùng ngực trái, cơn đau có xu hướng lan lên cằm, cổ hoặc lan xuống cánh tay trái, kèm theo khó thở dữ dội và toát mồ hôi lạnh. Đây là dấu hiệu kinh điển của nhồi máu cơ tim cấp hoặc thuyên tắc động mạch phổi làm tim mất khả năng bơm máu đi nuôi cơ thể.
• Dấu hiệu 4 - Cơn đau đầu dữ dội đột ngột (Đau đầu sét đánh): Cảm giác choáng váng, mất thăng bằng ập đến cùng lúc với một cơn đau đầu khủng khiếp nhất từ trước đến nay, cường độ đau đạt mức tối đa chỉ trong vòng vài giây đến vài phút, có thể đi kèm cứng gáy hoặc nôn vọt. Đây là dấu hiệu chỉ điểm của xuất huyết khoang dưới nhện do vỡ phình mạch máu não, đòi hỏi phải can thiệp ngoại khoa khẩn cấp.

Hướng dẫn xử lý khi đứng lên bị choáng váng và phòng ngừa té ngã

Nếu khi vừa đứng dậy bạn thấy người choáng váng mất thăng bằng thì có thể thực hành một trong hai cách sau:

• Thao tác gồng cơ ép mạch tại chỗ: Lập tức đứng bắt chéo hai chân vào nhau, siết thật chặt cơ bắp chân, cơ đùi và cơ mông trong 20 - 30 giây. Lực ép cơ học này làm tăng áp lực mạch máu ngoại vi, nhanh chóng đẩy lượng máu đang ứ đọng ở tĩnh mạch chân quay ngược về tim và não.
• Chủ động ngồi thụp xuống: Nếu cảm giác hụt hẫng và tối sầm mắt mũi tăng dần, tuyệt đối không cố bước tiếp. Hãy hạ thấp trọng tâm bằng cách ngồi thụp xuống đất hoặc ngồi bệt hẳn ra sàn để đưa đầu về gần mặt đất, giúp bảo vệ vùng đầu não khỏi thiếu máu và tránh chấn thương do té ngã.

Biện pháp dự phòng cho người choáng váng mất thăng bằng 

Bên cạnh các biện pháp xử trí tức thì, việc thiết lập các thói quen sinh hoạt khoa học và chủ động kiểm soát sức khỏe đóng vai trò then chốt giúp phòng ngừa tận gốc nguy cơ choáng váng khi đứng lên cũng như mất thăng bằng cơ thể.

Thực hành nguyên tắc chuyển tư thế 3 nhịp

Khi thức giấc hoặc sau khi ngồi lâu, tuyệt đối không bật dậy bước đi ngay lập tức. 

• Hãy bắt đầu bằng việc nằm co duỗi chân, xoay nhẹ khớp cổ chân ngay trên giường để đánh thức tuần hoàn máu. 
• Tiếp đó, chuyển sang tư thế ngồi thả lỏng, đung đưa hai chân bên mép giường từ 30 - 60 giây. 
• Cuối cùng, chậm rãi đứng thẳng người lên, bám nhẹ tay vào mép giường hoặc thành bàn vài giây cho đến khi mắt nhìn rõ hoàn toàn, không còn cảm giác hụt hẫng rồi mới bắt đầu di chuyển.

Bổ sung đủ nước và điện giải

Duy trì thói quen uống từ 2 đến 2,5 lít nước đều đặn suốt cả ngày, tránh để cơ thể rơi vào trạng thái khát mới uống. 

Đặc biệt, việc uống một cốc nước lớn khoảng 300 - 400 ml ngay sau khi thức dậy vào buổi sáng sẽ giúp bù đắp nhanh lượng dịch mất qua đường thở và mồ hôi trong đêm, từ đó phục hồi thể tích lòng mạch và hạn chế tối đa nguy cơ tụt huyết áp tư thế.

Tập luyện tăng sức bền khối cơ bắp chân

Nhóm cơ cẳng chân đóng vai trò như một "chiếc bơm phụ" (bơm cơ xương) giúp thắng trọng lực để đẩy máu tĩnh mạch về tim. 

Thường xuyên duy trì các bài tập nhẹ nhàng như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bài tập nhón gót chân tại chỗ sẽ giúp tăng cường trương lực cơ bắp, hỗ trợ điều hòa huyết động ổn định mỗi khi thay đổi tư thế.

Chủ động theo dõi huyết áp và nhịp tim tại nhà

Người thường xuyên bị váng đầu nên trang bị máy đo huyết áp điện tử bắp tay để ghi chép lại nhật ký huyết áp ở cả hai tư thế nằm và đứng (đo ngay khi đứng lên ở phút thứ 1 và phút thứ 3). 

Việc ghi lại các chỉ số này, đặc biệt vào những thời điểm cảm thấy choáng váng rõ rệt nhất, sẽ cung cấp cơ sở dữ liệu lâm sàng thực tế, giúp bác sĩ xác định chính xác bạn bị hạ huyết áp tư thế, nhịp tim nhanh hay do nguyên nhân khác.

Khám sức khỏe định kỳ và rà soát đơn thuốc

Định kỳ kiểm tra chuyên khoa thần kinh, tim mạch hoặc tai mũi họng giúp phát hiện sớm các bệnh lý nền tiềm ẩn như thoái hóa dây thần kinh ngoại biên do đái tháo đường, rối loạn chức năng tiền đình hoặc thiếu máu mạn tính. 

Đặc biệt đối với những người đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch, huyết áp hay tiền liệt tuyến, việc tái khám định kỳ giúp bác sĩ kịp thời điều chỉnh liều lượng hoặc đổi nhóm thuốc nếu phát hiện tác dụng phụ gây giãn mạch và tụt áp quá mức.

Tình trạng đứng lên bị choáng váng không đơn thuần là dấu hiệu mệt mỏi thoáng qua hay thiếu máu thông thường, mà phản ánh trực tiếp sự suy giảm tưới máu não tức thời do cơ chế điều hòa huyết áp chưa thích ứng kịp với trọng lực. Triệu chứng choáng váng này có thể đi kèm cảm giác người choáng váng mất thăng bằng, cảnh báo những trục trặc phức tạp hơn ở hệ thống tiền đình tai trong, thị giác hoặc đường dẫn truyền thần kinh cảm giác. Cần dự phòng té ngã và theo dõi sát các dấu hiệu nguy hiểm để đảm bảo an toàn bạn nhé.

Theo dõi website Dripcare.vn để cập nhật thông tin hữu ích chăm sóc sức khoẻ chủ động. Khi tình trạng choáng váng kéo dài lặp lại hoặc muốn nâng cao sức đề kháng và năng lượng, hãy đặt hẹn cùng các bác sĩ tại phòng khám Dripcare để được tư vấn liệu trình tối ưu nhất với tiền sử bệnh và lối sống của bạn.

Danh sách nguồn tham khảo

1. Postural Tachycardia Syndrome and Neurally Mediated Syncope https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31996624/
2. 2017 ACC/AHA/HRS Guideline for the Evaluation and Management of Patients With Syncope: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Practice Guidelines and the Heart Rhythm Society: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28286221/ 
3. Diagnostic criteria for persistent postural-perceptual dizziness (PPPD): Consensus document of the committee for the Classification of Vestibular Disorders of the Bárány Society: https://spiral.imperial.ac.uk/entities/publication/f5305c96-f30e-45eb-b08d-07c38f9de686 
4. 2018 ESC Guidelines for the diagnosis and management of syncope: https://academic.oup.com/eurheartj/article/39/21/1883/4939241