Cách phòng ngừa đột quỵ theo hướng dẫn của Hiệp hội Đột quỵ Hoa Kỳ

Đột quỵ (tai biến mạch máu não) là một trong những nguyên nhân gây tử vong và tàn tật hàng đầu trên thế giới. Dù vậy, phần lớn các ca đột quỵ hoàn toàn có thể chủ động phòng tránh nếu bạn nắm vững và áp dụng đúng cách phòng ngừa đột quỵ tại nhà thông qua những thay đổi tích cực trong lối sống hằng ngày. Cùng tham khảo hướng dẫn từ Hiệp hội Đột quỵ Hoa Kỳ trong bài viết dưới đây.

Đột quỵ nguy hiểm thế nào và có thể phòng ngừa được không?

Đột quỵ là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ hai trên thế giới và là nguyên nhân chính dẫn đến tàn tật dài hạn (Stroke Fact Sheet, WHO, 2011). Tuy nhiên đây là một rủi ro có thể phòng tránh được. 

Trong Hướng dẫn phòng ngừa đột quỵ cập nhật của Hiệp hội Đột quỵ Hoa Kỳ (ASA) năm tháng 10 năm 2024, ASA nhấn mạnh: Mỗi năm tại Mỹ có hơn nửa triệu người bị đột quỵ lần đầu; tuy nhiên, có đến 80% trường hợp đột quỵ có thể phòng ngừa được (theo New guideline: Preventing a first stroke may be possible with screening, lifestyle changes, ASA, 2024). Hướng dẫn mới kêu gọi sàng lọc và nâng cao nhận thức thay đổi lối sống để giảm thiểu rủi ro mắc đột quỵ từ sớm.

Cách phòng ngừa đột quỵ tại nhà theo hướng dẫn của ASA

Theo hướng dẫn phòng ngừa đột quỵ nguyên phát mới nhất từ Hiệp hội Đột quỵ Hoa Kỳ (American Stroke Association - ASA), nền tảng cốt lõi trong việc phòng ngừa đột quỵ tại nhà là áp dụng khung 8 yếu tố sức khỏe tim mạch thiết yếu (Life's Essential 8). Khung này kết hợp 4 hành vi lối sống lành mạnh và 4 chỉ số sinh học cần kiểm soát trong sinh hoạt gia đình gồm: 

• 4 hành vi lối sống: Dinh dưỡng lành mạnh, vận động thể chất đều đặn, không hút thuốc lá, ngủ đủ giấc.
• 4 chỉ số sức khỏe: Duy trì cân nặng hợp lý, kiểm soát huyết áp, kiểm soát đường huyết và mỡ máu.

Theo các nghiên cứu, điểm số sức khỏe tim mạch được đánh giá bằng thang đo Life's Essential 8 dự báo đáng kể nguy cơ đột quỵ và tình trạng xơ cứng động mạch trong tương lai, từ đó giúp ngăn ngừa biến cố mạch máu não từ sớm (nguồn: Life's Essential 8 and Risk of Stroke: A Prospective Community-Based Study, PubMed, 2023).

Dưới đây là các biện pháp phòng ngừa đột quỵ tại nhà chi tiết, bám sát các nhóm yếu tố của Life's Essential 8 theo hướng dẫn của ASA:

Áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải bổ sung hạt và dầu ô liu

Hướng dẫn của ASA khuyến nghị người trưởng thành nên duy trì chế độ dinh dưỡng bảo vệ mạch máu gồm: 

• Tăng cường: Tối ưu hóa bữa ăn với rau củ, quả tươi, ngũ cốc nguyên hạt, bổ sung các loại hạt (hạnh nhân, óc chó) và dầu ô liu nguyên chất. Ăn cá béo giàu Omega-3 (cá hồi, cá thu) ít nhất 2 bữa mỗi tuần.
• Cắt giảm muối và đồ chế biến sẵn: Khống chế lượng Natri dưới 2.300 mg/ngày (khoảng 1 thìa cà phê muối) để bảo vệ tính đàn hồi của lòng mạch.

Tăng cường hoạt động thể lực và loại bỏ lối sống tĩnh tại

Lối sống ít vận động là một yếu tố nguy cơ độc lập gây đột quỵ đã được xác nhận. Ngay cả khi bạn đã tập thể dục đều đặn mỗi ngày nhưng duy trì thời gian tĩnh tại (hành động có mức tiêu hao năng lượng cực thấp như làm việc máy tính, xem tivi hoặc ngồi lái xe liên tục) trong nhiều giờ cũng làm tăng nguy cơ đột quỵ.

Vì vậy cách phòng ngừa đột quỵ chủ động là:

• Hạn chế tối đa thời gian ngồi yên một chỗ liên tục. Nên kết hợp đúng dậy đi lại hoặc vận động nhẹ tối thiểu 2 phút sau mỗi 30 phút ngồi yên.
• Đảm bảo thời gian vận động thể lực: Đạt tối thiểu 150 phút/tuần vận động aerobic cường độ vừa phải (đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội) hoặc 75 phút/tuần vận động mạnh, phân bổ đều trong các ngày.

>> Xem thêm: Hướng dẫn dự phòng đột quỵ cho người ít vận động

Cai thuốc lá hoàn toàn và tránh khói thuốc thụ động

Khói thuốc lá làm tổn thương nội mạc mạch máu, gia tăng phản ứng viêm, thúc đẩy xơ vữa động mạch và hình thành cục máu đông. Vì vậy để phòng ngừa đột quỵ bạn cần kiên quyết từ bỏ thuốc lá truyền thống lẫn thuốc lá điện tử, đồng thời giữ môi trường sống không có khói thuốc thụ động để bảo vệ mạch máu não của cả gia đình.

Đảm bảo giấc ngủ đủ và chất lượng

Giấc ngủ là một thành tố thiết yếu trong tiêu chuẩn Life's Essential 8. Khi ngủ sâu, hệ thống glymphatic (hệ thống dọn dẹp chất thải của não bộ) tăng cường hoạt động để đào thải các protein độc hại tích tụ ban ngày, đồng thời huyết áp và nhịp tim tự nhiên hạ xuống giúp mạch máu não thư giãn và phục hồi nội mạc. Thiếu ngủ kéo dài làm gián đoạn quá trình tự sửa chữa này, gây viêm mạn tính, rối loạn trương lực mạch và dẫn đến tăng huyết áp kịch phát ban đêm, làm gia tăng trực tiếp nguy cơ tổn thương mạch máu não và đột quỵ. 

Cách phòng ngừa đột quỵ tại nhà cần thực hiện là:

• Duy trì thời lượng ngủ từ 7 - 8 tiếng mỗi đêm trong không gian yên tĩnh, thoáng mát.
• Sàng lọc y tế nếu có các biểu hiện của hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (ngáy to, thức giấc ngột ngạt).

Kiểm soát cân nặng hợp lý

Cân nặng có thể cảnh báo tình trạng rối loạn chuyển hóa trong cơ thể và dễ dàng theo dõi tại nhà. Việc theo dõi chỉ số này giúp nhận diện sớm tình trạng thừa cân, béo phì. Các biến động tăng, giảm cân đột ngột cũng là yếu tố cảnh báo nguy cơ sức khoẻ hoặc tăng áp lực lên mạch máu.

Kiểm soát cân nặng tại nhà gồm:

• Đánh giá tình trạng thể trạng: Định kỳ đối chiếu chỉ số khối cơ thể (BMI) để nhận biết sớm mức thừa cân (BMI ≥ 23 kg/m²) hoặc béo phì (BMI ≥ 25 kg/m² theo chuẩn người châu Á), đồng thời kiểm tra chu vi vòng eo (mục tiêu dưới 90 cm ở nam và dưới 80 cm ở nữ).
• Theo dõi sự biến động cân nặng: Cân đều đặn vào một thời điểm cố định trong tuần (buổi sáng khi mới thức dậy, sau khi đi vệ sinh). Lưu ý khi cân nặng tăng nhanh (dấu hiệu giữ nước, suy tim, tích tụ mỡ) hoặc sụt giảm đột ngột không rõ nguyên nhân để chủ động thăm khám khi có bất thường.
• Duy trì mức cân nặng ổn định: Điều chỉnh khẩu phần ăn uống cân đối, hạn chế năng lượng rỗng và duy trì vận động thể chất thường xuyên nhằm giữ cân nặng ở mức lý tưởng, giảm thiểu áp lực tuần hoàn lên não.

Đo và quản lý huyết áp tại nhà đều đặn

Tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ có thể thay đổi lớn nhất dẫn đến cả đột quỵ thiếu máu cục bộ (nhồi máu não) và xuất huyết não. Áp lực dòng máu tăng cao liên tục làm tổn thương nội mạc, thúc đẩy xơ vữa và tăng nguy cơ vỡ hoặc tắc mạch máu não. 

Hướng dẫn của ASA về việc thực hành tại nhà:

• Đo huyết áp đúng cách: Nghỉ ngơi yên tĩnh tối thiểu 5 phút; ngồi thẳng lưng, tựa ghế, hai chân chạm sàn; đặt bao đo ở bắp tay ngang mức tim. Đo 2 lần cách nhau 1 - 2 phút rồi lấy giá trị trung bình ghi vào sổ theo dõi.
• Kiểm soát mục tiêu: Duy trì chỉ số huyết áp dưới 130/80 mmHg.
• Tuân thủ điều trị: Uống thuốc hạ áp đúng giờ và đều đặn theo chỉ định của bác sĩ; tuyệt đối không tự ý giảm liều hoặc ngưng thuốc khi chỉ số huyết áp tạm thời trở về mức bình thường.

Kiểm soát đường huyết

Đường huyết tăng cao kéo dài (tiền đái tháo đường và đái tháo đường) gây tổn thương lớp lót nội mạc, làm hẹp và xơ cứng các vi mạch máu nuôi não, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành cục máu đông gây nhồi máu não. 

Hướng dẫn thực hành tại nhà:

• Theo dõi chỉ số: Đo đường huyết mao mạch tại nhà theo lịch hướng dẫn của bác sĩ (đường huyết lúc đói, sau ăn) và xét nghiệm định kỳ để duy trì chỉ số HbA1c dưới 7.0% (hoặc mục tiêu cá thể hóa do bác sĩ chỉ định).
• Điều chỉnh chế độ ăn: Cắt giảm tối đa đường tinh luyện, đồ uống có đường và tinh bột chuyển hóa nhanh; ưu tiên thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp (GI thấp) và giàu chất xơ.

Kiểm soát mỡ máu (lipid máu)

Rối loạn lipid máu - đặc biệt là nồng độ cholesterol xấu (LDL-C) tăng cao - là nguyên nhân cốt lõi hình thành các mảng xơ vữa bám vào thành mạch. Khi các mảng xơ vữa này dày lên hoặc nứt vỡ, chúng gây tắc hẹp lòng mạch hoặc kích hoạt dòng thác đông máu dẫn đến đột quỵ thiếu máu cục bộ. 

Hướng dẫn thực hành

• Kiểm tra định kỳ: Thực hiện xét nghiệm bộ mỡ máu (cholesterol toàn phần, LDL-C, HDL-C, triglyceride) định kỳ theo lịch hẹn để theo dõi đáp ứng điều trị.
• Hạn chế chất béo có hại: Giảm tối đa chất béo bão hòa (mỡ động vật, bơ động vật) và chất béo chuyển hóa (đồ chiên rán ngập dầu, bánh ngọt đóng gói); thay thế bằng chất béo không bão hòa từ dầu ô liu, cá béo và các loại hạt.

Kiểm soát các bệnh lý nền đi kèm

Đối với người có tiền sử bệnh mạn tính, việc phòng ngừa đột quỵ đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa thay đổi lối sống và tuân thủ điều trị y tế:

• Đái tháo đường: Đường huyết cao kéo dài làm tổn thương và xơ cứng vi mạch não. Cần kiểm soát ăn uống và dùng thuốc đều đặn để duy trì chỉ số HbA1c dưới 7.0%.
• Rối loạn nhịp tim (Rung nhĩ): Làm ứ trệ máu tại buồng tim, dễ tạo cục máu đông trôi lên gây tắc mạch não. Cần uống thuốc kháng đông đúng liều, đúng giờ, tuyệt đối không tự ý ngắt quãng.
• Rối loạn lipid máu: Nồng độ mỡ máu cao thúc đẩy hình thành mảng xơ vữa gây hẹp tắc mạch. Cần giảm chất béo bão hòa và duy trì thuốc nhóm statin theo đơn để ổn định mảng xơ vữa.

Những sai lầm nguy hiểm cần tránh khi nghi ngờ đột quỵ tại nhà

Một số sai lầm nguy hiểm cần tránh tự thực hiện:

• Chích máu 10 đầu ngón tay hoặc dái tai: Phương pháp hoàn toàn không có cơ sở khoa học, gây đau đớn khiến huyết áp của người bệnh tăng vọt và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.
• Cạo gió, giác hơi: Làm chậm trễ thời gian đưa bệnh nhân đến bệnh viện, đồng thời dễ gây vỡ mao mạch dưới da, đặc biệt nguy hiểm nếu người bệnh đang dùng thuốc chống đông.
• Tự ý cho uống thuốc hạ áp khẩn cấp hoặc thuốc truyền miệng (an cung): Khiến huyết áp có thể tụt đột ngột làm não thiếu tưới máu trầm trọng hơn, hoặc dễ dẫn đến sặc dị vật gây suy hô hấp nếu người bệnh đang suy giảm ý thức.

Các thói quen truyền miệng trong dân gian không những không giúp phòng ngừa hay điều trị mà còn làm mất đi "thời gian vàng" cấp cứu đột quỵ. Thay vì áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng, khi phát hiện hoặc nghi ngờ người thân có dấu hiệu đột quỵ, bạn cần thực hiện ngay các bước xử trí sau:

• Gọi cấp cứu ngay lập tức: Gọi số 115 hoặc liên hệ phương tiện đưa người bệnh đến cơ sở y tế có trung tâm/đơn vị điều trị đột quỵ gần nhất càng sớm càng tốt để tận dụng "khung giờ vàng" (dưới 3 - 4.5 giờ đầu).
• Ghi nhớ thời điểm khởi phát: Xác định và thông báo chính xác cho bác sĩ thời gian xuất hiện triệu chứng đầu tiên để kịp thời chỉ định thuốc tiêu sợi huyết hoặc can thiệp lấy huyết khối.
• Đặt người bệnh ở tư thế an toàn: Cho bệnh nhân nằm nghiêng an toàn (nếu có nôn ói hoặc giảm ý thức) để tránh sặc dị vật vào đường thở; kê cao đầu khoảng 30 độ nếu bệnh nhân còn tỉnh táo; nới lỏng cổ áo, thắt lưng giúp lưu thông đường thở.
• Tuyệt đối không cho ăn, uống bất kỳ thứ gì: Không cho uống nước chanh, sữa, thuốc hạ áp khẩn cấp hay viên an cung vì dễ gây sặc vào phổi và làm tụt huyết áp đột ngột khiến tưới máu não trầm trọng hơn.
• Giữ không gian yên tĩnh, thoáng khí và liên tục theo dõi nhịp thở, tri giác của người bệnh trong khi chờ lực lượng cấp cứu tới.

Cách phòng ngừa đột quỵ hiệu quả và bền vững nhất bắt nguồn từ chính những thay đổi tích cực trong nếp sống hằng ngày gồm: theo dõi sát sao chỉ số huyết áp, ăn uống khoa học, vận động đều đặn và kiểm soát chặt chẽ các bệnh mạn tính. Tuy nhiên, nhiều tổn thương vi mạch và mảng xơ vữa trong lòng mạch não thường diễn tiến âm thầm, không bộc lộ triệu chứng rõ ràng cho đến khi biến cố nguy hiểm thực sự xảy ra.

Bên cạnh việc áp dụng cách phòng ngừa đột quỵ tại nhà, việc chủ động kiểm tra chuyên sâu định kỳ sẽ giúp bạn nhận diện chính xác các nguy cơ tiềm ẩn trước khi chúng chuyển biến nặng. Tìm hiểu ngay Chương trình tầm soát và quản trị nguy cơ đột quỵ chuẩn y khoa tại phòng khám DripCare, đối tác chính thức của Drip Hydration (Mỹ). Với 5 trụ cột nội dung được thiết kế đồng bộ từ sàng lọc, kiểm soát yếu tố nguy cơ đến theo dõi tinh chỉnh liên tục để duy trì hiệu quả lâu dài, DripCare sẵn sàng đồng hành cùng bạn để được đánh giá toàn diện sức khỏe mạch máu và xây dựng phác đồ bảo vệ não bộ cá thể hóa ngay hôm nay. Liên hệ hotline đặt hẹn để được phục vụ.

Nguồn tham khảo

1. Stroke Fact Sheet: https://www.braincouncil.eu/wp-content/uploads/2015/07/Stroke-fact-sheet-August-2011.pdf 
2. New guideline: Preventing a first stroke may be possible with screening, lifestyle changes: https://newsroom.heart.org/news/new-guideline-preventing-a-first-stroke-may-be-possible-with-screening-lifestyle-changes 
3. Life's Essential 8 and Risk of Stroke: A Prospective Community-Based Study: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37466001/